Buýruk №307-18.10.2018 "Allergiki keselleri ugry boýunça uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi"


Allergiki keselleri ugry boýunça

uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş kömegini

bermegiň Tertibini tassyklamak hakynda


 “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 43-nji maddasyna“Hukuk namalary hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 15-nji maddasyna” laýyklykda, buýurýaryn: 

1. Allergiki keselleri ugry boýunça uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibini tassyklamaly (goşulýar).

2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine gözegçiligi Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň orunbasary T.Siliýewe tabşyrmaly.

3.Şu buýrugyň döwlet belligine alnan gününden başlap, 10 (on) iş gününiň dowamynda resmi çap edilmegini üpjün etmeli we resmi çap edilen güni bu barada Türkmenistanyň Adalat ministrligine habar bermeli.



Ministr                          N. Amannepesow



Türkmenistanyň Saglygy goraýyş

we derman senagaty ministriniň

2018-nji ýylyň ___nji __________

çykaran _________ buýrugy bilen

tassyklanyldy


Allergiki keselleri ugry boýunça uly ýaşly adamlara

saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi


I bap. Umumy düzgünler

1. Şu Allergiki keselleri ugry boýunça uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi (mundan beýläk-Tertip) “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 43-nji maddasyna, “Hukuk namalary hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 15-nji maddasyna laýyklykda işlenilip taýýarlanyldy we saglygy goraýyş edaralarynda  allergiki keselleri bilen kesellän uly ýaşly adamlara (mundan beýläk – allergiki keselleri bilen kesellän adamlar), ýagny on  bäş ýaşdan ýokary ýaşly adamlara allergiki kesellere garşy saglygy goraýyş kömegini (mundan beýläk – allergiýa garşy  kömegi) bermegiň Tertibini kesgitleýär.

2. Allergiýa garşy kömek – allergiki keselleri bilen kesellän adamlara berilýän ýöriteleşdirilen lukmançylyk kömeginiň esasy görnüşleriniň biridir.  Allergiki keselleri (Bronhial astma, Pollinoz, Kwinke çişi, allergiki dermatit, iteşen, insekt allergiýasy, derman allergiýasy) durmuş ähmiýetli toparlara degişlidir. Olar giňden ýaýrandygy, wagtlaýyn zähmete ukypsyzlygyň ýüze çykmagynyň we maýyplyga ilkinji gezek çykmagyň sebäpi bolup durmagynda ýokary görkezijileriniň bolmagy bilen häsiýetlendirilýär.

3. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara allergiýa garşy kömegini bermek saglygy goraýyş edaralarynda, ýagny allergolog lukmanynyň otagynda, Kliniki-anyklaýyş otagynda, allergologiýa bölüminde, şeýle hem saglygy goraýyş edaralarynyň beýleki bölümlerinde allergiki keselleri bilen kesellän adamlar bejeriş we maslahat beriş görnüşinde amala aşyrylýar. Bu saglygy goraýyş edaralarynda berilýän allergiýa garşy kömegi Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan bellenilen tertipde tassyklanylýan, Saglygy goraýyş edaralarynda uly ýaşly adamlara allergiki keselleri ugry boýunça berilýän allergiýa garşy kömeginiň hil standartlaryna laýyklykda amala aşyrylýar. Olaryň işi şu Tertibiň ХII-ХIV baplarynda görkezilen tertipde  guralýar.

 Allergiýa garşy kömegini bermekligi amala aşyrýan saglygy goraýyş edaralaryna guramaçylyk-usulyýet kömegi etrap, şäher, welaýat we döwlet derejesinde  allergiki keselleri ugry boýunça Baş lukmany  tarapyndan  amala aşyrylýar.

4. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara saglygy goraýyş kömegi şu görnüşlerde berilýär:

1) ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi;

2) tiz saglygy goraýyş kömegi, şol sanda ýöriteleşdirilen tiz saglygy goraýyş kömegi;

3) ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi;

4) saglygy goraýyş-durmuş kömegi;

5) şypahana kömegi;

6) derman kömegi.

5. Saglygy goraýyş kömegi şu aşakdaky şertlerde berilýär:

1) saglygy goraýyş edarasyndan daşarda – tiz saglygy goraýyş kömegi toparynyň çagyrylýan ýeri boýunça ýa-da syrkaw gatnadylýan mahalynda;

2) gatnawly şertlerde, şol sanda saglygy goraýyş işgäri çagyrylan mahalynda öýünde, gije-gündiz gözegçilik edilmezden we bejerilmezden;

3) gündizki ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi talap etmeýän, gündizine gözegçilik edilmegi we bejerilmegi;

4) ýatymlaýyn şertlerde-gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi.

Syrkawlara maslahat bermegiň dessinligini ýokarlandyrmak maksady bilen, saglygy goraýyş kömegi telelukmançylyk aragatnaşygynyň ulanylmagy bilen berlip bilner.

6. Saglygy goraýyş kömegi şu aşakdaky görnüşlerde  berilýär:

1) tiz kömek – syrkawyň janyna we saglygyna howp döredýän duýdansyz ýiti keseller ýüze çykan mahalynda, dowamly keseller ýitileşen ýagdaýlarynda;

2) meýilnamalaýyn kömek – öňüni alyş çäreleri geçirilen mahalynda, syrkawyň janyna we saglygyna howp döretmeýän we bejermegiň belli bir wagta yza süýşürilmegi syrkawyň ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna getirmeýän keseller mahalynda we ýagdaýlarda.


II bap. Ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi


7. Ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi saglygy goraýyş kömeginiň öňüni alyş çäreleriniň, keseli ir ýüze çykarmak, anyklaýyş, bejeriş, dikeldiş, sagdyn durmuş ýörelgesini emele getirmek we raýatlara sanitariýa-gigiýena taýdan düşünje bermek maksatlary bilen amala aşyrylýan saglygy goraýyş kömeginiň her bir adam üçin esasy elýeterli görnüşi bolup durýar.

8. Saglygy goraýyş kömeginiň öňüni alyş çäreleri adamlara  şulary düşündirmekligi hem-de ýerine ýetirilmegini gazanmaklygy öz içine alýandyr: dogry iymitlenmek (beloklar, witaminler we beden üçin gerekli bolan mikroelementler göz öňünde tutulýar), dogry dynç almak (wagtynda uklamak, aýdym saz diňlemek we medeni çärelere gatnaşmak).

9. Allergiki  keselleri bilen kesellän adamlaryň keselini ir ýüze çykarmak üçin saglyk öýlerinde ilaty saglygy goraýyş barlaglaryndan, inçe ugurly lukmanlaryň maslahatyndan geçirmeklik amala aşyrylýar.

10. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň keselini anyklaýyş allergolog lukmany tarapyndan yöriteleşdirilen  Anyklaýyş-maslahat beriş merkezlerine ugratmaklyk arkaly amala aşyrylýar. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň keselini bejermek anyklaýyş-maslahat beriş merkezlerinde kesel yüze çykarylan wagtynda ýöriteleşdirilen bejeriş merkezlere ugratmaklyk arkaly amala aşyrylýar. 

11. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň keselini bejermekligi geçeninden soň, dikeldiş öz içine bejergiden soňra dikeldiş döwrüni dogry ýola goýmaklygy, fizioterapewtiň gözegçiligine, şypahana hyzmatlaryna gönükdirmekligi alýandyr. 

12. Sagdyn durmuş ýörelgesini emele getirmek adamlarda dogry iymitlenmek, dynç almak, bedenterbiýe, sport bilen meşgullanmak endikleriniň emele gelmegi babatda degişli işleriň geçirilmegini öz içine alýandyr.

13. Raýatlara sanitariýa-gigiýena taýdan düşünje bermeklik adamlar tarapyndan şahsy gigiýenanyň doly we dogry ýerine ýetirmekligi  (saçyna we dyrnagyna serenjam bermek, wagtly-wagtynda ýuwunmak we ş.m.) gazanmaklyk maksady bilen geçirilýär.

14. Ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi bejeriş-öňüni alyş edaralary tarapyndan gatnawly şertlerde we gündizki ýatymlaýyn şertlerde berilýär. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara saglygy goraýyş kömegi näsaga islendik wagty (bejeriş öňüni alyş edarasynyň iş wagtyna laýyklykda) sagatlaýyn gatnawly şertde berilyär.  Gündizki ýatymlaýyn şertlerde näsaga saglygy goraýyş kömegi bejeriş öňüni alyş edarasynda gündiziň dowamynda irden agşama çenli berilýär.

15. Ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi şu aşakdaky kömekleri göz öňünde tutýar:



  1. ilkinji kömek;


  2. lukman gelmezinden öň berilýän saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi;


  3. lukmançylyk saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi;


  4. ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi.



  1. Ilkinji kömek lukman, orta saglygy goraýyş işgäri, şeýle hem ýörite taýýarlygy bolmadyk adam tarapyndan berlip bilner.


  2. Lukman gelmezinden öňki ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi maşgala feldşerleri, maşgala şepagat uýalary we orta lukmançylyk bilimi bolan beýleki saglygy goraýyş işgärleri tarapyndan berilýär.


  3. Ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi maşgala lukmanlary we hünärmen lukmanlar tarapyndan berilýär.


  4. Ýöriteleşdirilen ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi hünärmen lukmanlar, şol sanda ýöriteleşdirilen, ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň hünärmen lukmanlary tarapyndan berilýär.

20. Raýatlara ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegini bermegiň tertibi Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2017-nji ýylyň 13-nji iýulynda 1072 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Raýatlara  ilkinji  saglygy goraýyş-sanitariýa kömegini berýän döwlet saglygy goraýyş edaralaryň Sanawyny, şeýle hem onuň berilmeginiň möçberini we tertibini tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2017-nji ýylyň 23-nji iýunynda çykaran 186 belgili buýrugyna laýyklykda amala aşyrylýar.

21. Lukmançylyk görkezmesi bolup, ýatymlaýyn şertlerde bejergi bermek zerurlygy bolmadyk halatynda we ýöriteleşdirilen ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegininiň çäklerinde saglygy goraýyş kömegini bermek mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda lukman-terapewt, maşgala lukmany (feldşer) näsagy allergiki keselleri bilen kesellemeginde ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş  kömegini bermek üçin saglygy goraýyş edarasynyň allergolog lukmanynyň otagyna ugradylýar.

Ýöriteleşdirilen ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi, saglygy goraýyş edarasynyň allergolog lukmany  tarapyndan berilýär.


III bap. Tiz saglygy goraýyş kömegi


22. Tiz saglygy goraýyş kömegi raýatlara gaýragoýulmasyz saglygy goraýyş kömegini talap edýän keseller, betbagtçylykly halatlar, şikesler, zäherlenmeler we beýleki ýagdaýlar bolan mahalynda berilýär.

23. Tiz saglygy goraýyş kömegi ýöriteleşdirilen tiz saglygy goraýyş kömegi görnüşinde berlip bilner.



  1. Tiz saglygy goraýyş kömegi, şol sanda ýöriteleşdirilen tiz saglygy goraýyş kömegi raýatlara tölegsiz berilýär.

25. Tiz saglygy goraýyş kömegi, şol sanda ýöriteleşdirilen tiz saglygy goraýyş kömegi, saglygy goraýyş edarasyndan daşarda gatnawly we/ýa-da ýatymlaýyn şertlerde, şeýle hem gyssagly ýa-da gaýragoýulmasyz görnüşde berilýär.  

26. Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan bellenilen tertipde tiz saglygy goraýyş kömegini çagyrmagyň ýeke-täk san belgisiniň ulgamy işleýär.

27. Adamyň janyna we saglygyna howp döredýän ýagdaýlar ýüze çykan mahalynda saglygy goraýyş işgärleriniň zerur bolan islendik aragatnaşyk serişdesini we adamy iň ýakynda ýerleşýän tiz saglygy goraýyş kömegi gullugyna ýa-da bejeriş-öňüni alyş edarasyna alyp barmak üçin bar bolan islendik ulag serişdesini tölegsiz peýdalanmaga hukugy bar. 

        28. Tiz saglygy goraýyş kömegini bermek zerurlygy ýüze çykan halatynda sanitar awiasiýasynyň serişdeleri peýdalanylýar.

29. Gyssagly saglygy goraýyş kömegini bermek talap edilýän ýagdaýlarda, tiz, şol sanda ýöriteleşdirilen gyssagly saglygy goraýyş kömegine mätäç allergiki keselleri bilen kesellän adamlara tiz saglygy goraýyş kömegi, şol sanda ýöriteleşdirilen tiz saglygy goraýyş kömegi çagyryş boýunça hereket edýän göçme tiz kömek gullugynyň feldşer toparlary, çagyryş boýunça hereket edýän göçme tiz kömek gullugynyň lukman toparlary tarapyndan berilýär.

30. Tiz saglygy goraýyş kömegi berilýän wagtynda, zerurlyk ýüze çyksa, sanitar awiasiýa ulagynda saglygy goraýyş kömegi berilýär we degişli saglygy goraýyş edarasyna alyp gidilýär.

    Köp ugurly hassahanalaryň reanimasiýa bölümlerinde allergiýa keseli  bilen kesellän adamlary, gyssagly ýagdaýda keselhana ýerleşdirmekde intensiw terapiýa geçirilýär, tiz lukmançylyk kömegi hassahanada bolsa- gönümel allergologiýa bölümlerinde intensiw terapiýa otaglarynda (palatalarynda) geçirilýär.




  1. V bap. Ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi




  1. Ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi ýatymlaýyn şertlerde berilýär.


  2. Ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi öňüni alyş çärelerini, anyklaýşy we saglygy bejermegi, şol sanda ýörite usullaryň ulanylmagyny öz içine alýar.


  3.  Ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi ýöriteleşdirilen ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi görnüşinde berlip bilner.


  4. Ýöriteleşdirilen ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi keseli bejermegiň täze çylşyrymly ýa-da özboluşly usullaryny, şeýle hem keseli bejermegiň ylmy taýdan subut edilen netijeliligi bolan usullarynyň ulanylmagyny, şol sanda öýjük (sütün öýjükleri) tehnologiýalarynyň, robotlaşdyrylan tehnikanyň, maglumatlar tehnologiýalarynyň we saglygy goraýyş ylmynyň esasynda işlenip düzülen genetik inženerçilik usullarynyň ulanylmagyny özünde jemleýär.


  5. Ýöriteleşdirilen ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi Türkmenistanyň çäginde Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömeginiň görnüşleriniň sanawyna laýyklykda saglygy goraýyş edaralary tarapyndan berilýär.


  6. Döwlet saglygy goraýyş edaralarynda berilýän saglygy goraýyş kömeginiň hil standartlary, ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömeginiň görnüşleri we möçberleri Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan tertipde bellenilýär.


  7. Ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi, allergolog lukmanlary tarapyndan ýatymlaýyn şertlerde berilýär we ol öňüni alyş, anyklaýyş, ýöriteleşdirilen barlag usullaryny, çylşyrymly tehnologiýalary,  keseliň öňüni alyş, anyklaýyş, bejeriş, ýöriteleşdirilen we lukmançylyk reabilitasiýasyny öz içine alýar.


  8. Meýilleşdirilen saglygy goraýyş kömegi allergiki keselleriniň öňüni alyş çäreleri geçirilende, ýaşaýşa howp salmaýan, gyssagly we gaýra goýulmasyz kömegi talap etmeýän, näsaga saglygy goraýyş kömegini bermegin möhletini belli bir wagta çenli  yza çekilmegi näsagyň agyrlaşmagyna sebäp bolmaýan ýagdaýlarda berilýär.


  9. Saglygy goraýyş edarasynyň ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini bermek, lukmançylyk görkezmeleri esasynda şu aşakdaky ýagdaýlarda alnyp barylýar:



  1. näsag özbaşdak ýüz tutanda;


  2. ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegini berýän saglygy goraýyş edarasynyň feldşerleri, lukman terapewtleri, maşgala lukmanlary, allergolog tarapyndan ugradylanda;


  3. näsag tiz kömek gullugy tarapyndan getirilende.



  1. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara tiz kömek gullugy tarapyndan,  düzüminde “allergologiýa”, “anesteziologiýa we reanimasiýa” ugurlary boýunça gije-gündiziň dowamynda saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralaryna ugradylýar.


  2. Saglygy goraýyş edaralaryna allergiki keselleri bilen kesellän adamlar kabul ediş bölüminde allergolog we/ýa-da beýleki ugurlar boýunça lukmanlar tarapyndan  görkezmesi bolan halatynda we ýaşaýşyna howp salýan ýagdaýlar ýok bolsa, allergologiýa bölüme, eger-de, ýaşaýşyna howp salýan ýagdaýlar bar bolsa, reanimasiýa ýa-da intensiw bejeriş bölümlerine ugradylýar.


  3. Ýaşaýyşa howp salýan ýagdaýlar aradan aýrylanyndan soň, lukmançylyk görkezmeleri esasynda, allergiki keselleri bilen kesellän adamlar saglygy goraýyş edarasynyň allergologiýa bölümine ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegini bermek üçin geçirilýär.

Allergiki kesellerinde ilkinji kesel kesgidi, näsag saglygy goraýyş edaralaryna düşen ilkinji gününde kliniki-instrumental barlaglaryň we laborator barlaglaryň esasynda goýulýar.

Gutarnykly kesel kesgidi, näsagyň allergologiýa bölümine düşen gününden başlap, üç günüň dowamynda yzygider gözegçiligiň, kliniki-instrumental we laborator barlaglaryň esasynda goýulýar.



  1. Allergiki kesellerinde saglygy goraýyş kömegi, allergiki kesellerini anyklamagyň we bejermegiň kliniki beýanlary, standartlary we algoritmleri esasynda berilýär.


  2. Ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegine degişli däl, keseliň adaty däl geçişinde gutarnykly  kesel  kesgidini goýmak zerurlygy ýüze çykanda, geçirilýän bejerginiň netijesizliginde we (ýa-da) beýleki bejergi usullarynda netijäniň mümkinçiligi pes bolanda, esasy keseliň gaýraüzülen akymynda ýa-da utgaşykly keselleri  bolanda,  anyklamasy çylşyrymly ýagdaýlarda we (ýa-da) keseliň gaýraüzülmeli we  utgaşykly keselleri  bolan allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň operasiýadan öňki taýýarlygynda, gaýtadan hassahana  ýerleşdirmek zerurlygy bolanda, döwlet saglygy goraýyş edaralarynyň maslahatyna görä, allergiki keselleri bilen kesellän adamlara ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegi şu Tertibe laýyklykda berilýär.


  3. Näsaga ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi görkezmeler esasynda, düzüminde ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi berip bilýän enjamlar bar bolan bejeriş maslahat beriş merkezlerinde raýatlara ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibine laýyklykda ýerine ýetirilýär.


  4. Kliniki beýanlarda, standartlarda we algoritmlerde göz öňünde tutulyşy ýaly, ýatymlaýyn şertlerde allergologiýa bölümlerinde allergiki keselleri bilen kesellän adamlara saglygy goraýyş kömegini bermegiň möhleti tamamlanan ýagdaýynda, ýöne saglygy goraýyş kömeginiň berilmegine mätäç näsagy soňky alyp barmagyň usuly we näsagyň reabilitasiýasy lukmanlaryň toparynyň maslahaty tarapyndan (konsilium) kesgitlenilýär.



V bap. Saglygy goraýyş-durmuş kömegi




  1.  Saglygy goraýyş-durmuş kömegi - keseliň öňüniň alynmagyna, anyklanylmagyna, bejerilmegine, saglygynyň  dikeldilmegine gönükdirilen saglygy goraýyş hyzmatlary,  näsaglara, zähmete ukypsyz we maýyp adamlara ideg edilmegi özünde jemleýän kömek bolup durýar.


  2.  Saglygy goraýyş-durmuş kömegi raýatlara kesellän, zähmete ukyplylygyny ýitiren mahalynda we Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen başga ýagdaýlarda berilýär.


  3.  Saglygy goraýyş-durmuş kömegi saglygy goraýyş we durmuş pudagynyň işgärleri tarapyndan berilýär.


  4.  Raýatlara tölegsiz saglygy goraýyş-durmuş kömeginiň kepillendirilýän möçberi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda berilýär.


  5.  Raýatlaryň aýry-aýry toparlarynyň hereket ediş serişdeleri we beýleki ýörite serişdeler bilen ýeňillikli üpjün edilmäge hukugy bardyr.


  6. Ilaty durmuş taýdan goramak zähmete ukypsyz adamlara, maýyplarа, çagaly maşgalalarа we beýleki adamlarа pensiýalaryň, döwlet kömek pullarynyň tölenilmegi hem-de durmuş ýeňillikleriniň berilmegi görnüşinde maddy üpjünçilik we durmuş taýdan hyzmat etmek boýunça döwlet ulgamyndan ybaratdyr. Maýyplaryň durmuş taýdan goralmagyny üpjün etmek boýunça saglygy goraýyş edaralary tarapyndan Türkmenistanyň ilaty durmuş taýdan goramak hakynda kanunçylygyna laýyklykda işler amala aşyrylýar.


  7. Maýyplaryň saglygynyň dikeldilmegi adam bedeniniň bozulan ýa-da ýitirilen wezipelerini, öz-özüne hyzmat etmek, hünär işiniň dürli görnüşlerine bolan ukyplarynyň dikeldilmegine gönükdirilen, saglygy goraýyş, hünär we durmuş çäreleriniň toplumyndan ybarat.

Maýyplaryň saglygyny dikeltmek dikeldiş merkezlerinde, dikeldiş bejergini berýän bölümlerde, ýörite okuw-terbiýeçilik, ýöriteleşdirilen şypahana edaralarynda, maýyplara durmuş hyzmatyny etmek boýunça edaralarda amala aşyrylýar.



  1. Maýyplary lukmançylyk, hünär we durmuş taýdan dikeltmek saglygy goraýyş edaralary tarapyndan işlenip taýýarlanylýan özbaşdak dikeldiş maksatnamasyna laýyklykda amala aşyrylýar.


  2. Maýyplara durmuş kömegi pul tölegleri we Türkmenistanyň kanunçylygynda göz öňünde tutulan ýeňillikleriň berilmegi, dermanlar, şeýle hem saglygy goraýyş, durmuş we hünär taýdan dikeltmek boýunça hyzmatlary we durmuş hyzmatyny etmek arkaly berilýär.


VI bap. Şypahana kömeginiň berilmegi




  1. Alergiki keselleri bilen kesellän adamlar,  lukmançylyk görkezmeleri esasynda reabilitasiýa çäreleri geçirmek üçin şypahana edaralaryna ugradylýar.


  2. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara şypahana kömegi hem-de şypahana kömeginiň berilmegi üçin lukmançylyk görkezmeler Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, Şypahana kömeginiň berilmeginiň tertibine, şypahana kömeginiň berilmegi üçin lukmançylyk görkezmeleriniň sanawyna laýyklykda amala aşyrylýar hem-de kesgitlenilýär.

Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara şypahana edaralary şypahana hyzmatlarynyň şu aşakdaky görnüşlerini edýär:



  1. lukmançylyk we keseli anyklaýyş hyzmatlary;


  2. klimatoterapiýa;


  3. fizioterapiýa;


  4. diýetoterapiýa;


  5. fitoterapiýa;


  6. dynç alşy guramak;


  7. bejerişiň Türkmenistanyň bejeriş tebigy serişdeleriniň ulanylmagy esasyndaky başga görnüşleri.




VII bap. Derman kömeginiň berilmegi




  1. Raýatlara derman kömeginiň berilmegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda amala aşyrylýar. Şeýle hem, dermanlaryň kömegi bilen bejergi  allergiki kesellerini anyklamagyň we bejermegiň kliniki beýanlary, standartlary we algoritmleri esasynda bellenilýär.


  2. Türkmenistanyň raýatlaryna döwlet tarapyndan kepillendirilen mugt saglygy goraýyş kömegi Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda tassyklanylan, Türkmenistanyň raýatlaryna döwlet tarapyndan kepillendirilen mugt saglygy goraýyş kömeginiň (hyzmatynyň) sanawyna laýyklykda berilýär.

Şeýle hem, Türkmenistanyň raýatlaryna saglygy goraýyş kömegi aşakda görkezilen Türkmenistanyň kanunçylygyna laýyklykda tassyklanylan, sanawlara we möçberlere laýyklykda berilýär:



  1. Türkmenistanyň raýatlaryna döwlet tarapyndan kepillendirilen mugt saglygy goraýyş kömeginiň (hyzmatynyň) sanawyna layyklykda we raýatlara bejeriş-öňüni alyş işinde hem-de tejribesinde gerek bolan kömekden (hyzmatdan) az bolmadyk möçberde berilýän saglygy goraýyş kömeginiň (hyzmatynyň) möçberine;


  2. Türkmenistanyň kanunçylyk namalaryna laýyklykda döwlet saglygy goraýyş edaralarynyň Türkmenistanyň raýatlaryna döwlet tarapyndan kepillendirilen mugt saglygy goraýyş kömeginden (hyzmatyndan) daşary edýän tölegli saglygy goraýyş hyzmatlarynyň möçberine (her bir hyzmatyň bahasyny kesgitlemek bilen);


  3. saglygy goraýşyň inçe ugurlarynda işleýän merkezi, Aşgabat şäher we welaýat edaralary derejelerinde edilýän tölegli saglygy goraýyş hyzmatlarynyň aýry-aýrylykdaky sanawlaryna we nyrhlarynyň möçberine, şeýle hem olarda Türkmenistanyň Döwlet býujetiniň serişdeleriniň hasabyna mugt saglygy goraýyş kömegi (hyzmaty) bilen üpjün edilýän näsaglaryň  we beýleki hemaýata mätäçleriň toparlarynyň sanawyna.


VIII bap. Allergiki keselleriň gaýragoýulmasyz ýagdaýlary




  1. Allergiki keselleriň gaýragoýulmasyz ýagdaýlary diýip - kada bolşy ýaly näsagyň huşunyň bozulmagy we gyssagly anyklaýşyň geçirilmegini hem-de bejerilmegini talap edýän, saglygyň ähli ýiti bozulmalaryna düşünilýär.

61. Gyssagly anyklaýşyň hem-de bejerişiň geçirilmegi üçin gaýragoýulmasyz ýagdaýlara getirýän sebäpler anyklanylýar we olar aşakdaky toparlara bölünýär:

1) allergiki hadysanyň I görnüşi (immunoglobulin E (IgE) bagly bolan, çaltlandyrlan görnüş):

     a) bronhial dem gysma;

     b) anafilaktiki şok;

     ç) iteşen örgüni;

     d) Kwinke çişi;

2) allergiki hadysanyň II görnüşi (sitotoksiki görnüş):

     a) Laýella sindrom;

     b) Stiwensona-Dzonsona sindrom;

     ç) agranulositoz;

     d) trombositopeniýa;

3) allergiki hadysanyň III görnüşi (immunokompleks görnüş):



  1. syworotka keseli;


  2. allergiki waskulit;

ç) Gudpasçeryň sindromy;

d) Alweolit;

e) Artüsyň fenomeny;



  1. allergiki hadysanyň IV görnüşi (haýallaşan görnüş):



  1. gatlaşan dermatit;


  2. eozinofil infiltratlar;

ç) Lýofleriň pnewmoniýasy.

62. Ir ýüze çykýan allergiki hadysanyň geçişiniň şu aşakdaky görnüşleri:

1) ýeňil görnüşi: deri we nemli bardalary tarapyndan  ýaýran alamatlaryň ýüze çykmagy;

2) orta agyr görnüşi:  dem alyş, ýürek-gan damar, iýmit siňdiriş ulgamlar we agzalar tarapyndan alamatlaryň peýda bolmagy;

3) agyr görnüşi: anafilaktiki şogyň ýüze çykmagy bilen nemli bardalarda çişleriň artmagy, ýaýran  biri-biri bilen birleşen iri iteşen örgünleriň artmagy bilen kesgitlenýär.

Gijigip ýüze çykýan allergiki hadysanyň wagty 6-12 sagadyň dowamynda kesgitlenýär. Bu ýerde generalizirlenen waskulitler we ýerli ekzemanyň ýüze çykmagy, öýken gipertenziýanyň  artmagy bilen öýken ýüregiň peýda bolmagy, bronhial dem gysmanyň peýda bolmagy mümkin.  Şeýle-de polinewritiň, ensefalomýelopoliradikulonewritiň ýüze çykmagy ähtimaldyr.

Umumy alamatlaryň goşulmagy, ýagny ýerli alamatlaryň üstüne goşmaça bogulma, howa ýetmezçiligi, dem almanyň kynlaşmagy, garnynda agyry, ýürek bulanma, gaýtarma, baş aýlanma, (duş gelijiligi 19-23%) ýa-da gulaklaryň gapylmagy, ýaýran iteşen örgünleriň peýda bolmagy, endamynyň gijemegi, biynjalyk ýaly alamatlaryň peýda bolmagy ahmaldyr.

63. Toksikodermiýa - allergiki galtaşmaly dermatitiň gaýraüzülmesi hökmünde seredilip, hadysa deri ulgamlaýyn zeperlenmesi bilen utgaşýar.

Adam bedeni derisinde ýaýran, polimorf görnüşde urtikar ýa-da rozeol-eritomatoz, eritomatoz-skwamoz, birleşen gemorragiki örgünleriň örmegi, örgün bar ýerleriň gijemegi, endamyň gyzmagy, agyrmagy, beden gyzgynyň ýokarlanmagy ýaly alamatlar peýda bolýar. Toksikodermiýa ýüze çykmasynda täsir eden derman serişdäniň aýratynlygy uly orun eýeleýär. Mysal üçin: Ýod erginleri bilen galtaşmadan soň ýüze çykan toksikodermiýadaky örgünler düwürtikler görnüşnde bolýar. Sulfanilamid serişdeleri bilen galtaşmadan soň ýüze çykan toksikodermiýada bolsa, örgünler gyralary çäklenen gyzylymtyl-goňur gök öwüşginli häsiýetde bolýar.

Derman serişdesi bilen baglanyşykly bolmadyk dermatitden soňky ýüze çykan toksikodermiýanyň derman allergiýasyndan ýüze çykan toksikodermiýa içki agzalara zeper ýetmegi bilen tapawutlanýar. Derman toksikodermiýada sitologiki hadysalar ösýär, dermandan soňky gepatit, waskulitler, nerw ulgamynyň zeperlenmegi (gaharjaňlyk, emosional durnuksyzlyk, tutgaýlar bolmagy mümkindir).

64. Syworotka keseli – ulgamlaýyn allergiki keseliň görnüşi bolup, waksinadaky, plazmadaky syworotkanyň düzümindäki keseki beloga sensibilizasiýa hadysanyň ýüze çykmagy bilen häsiýetlenýär.

Sensibilizasiýa döwri 7 sagatdan 12 sagada çenli dowam edýär.

Syworotka keseliň kliniki alamatlarynyň akymy boýunça ýeňil, orta agyr, agyr we anafilaktiki  geçişli görnüşlere bölünýär.

Syworotka keseliniň ýeňil geçişli görnüşinde näsagyň umumy ýagdaýy kanagatlanarly, beden gyzgyny 38 gradus Selsiýa şkalasy boýunça (0C), polimorf  örgünleriň peýda bolmagy, angionewrotiki çişler, limfa mäzleri seýrek ulalan.

Syworotka keseliniň orta agyr geçişli görnüşinde örgünli ýerleriň gijemegi, sanjym edilen ýeriň çişmegi, ýakyn limfa mäzleriň ulalmagy, urtikar örgünleriň peýda bolmagy, kelle agyry, tahikardiýa, poliartralgiýa. Beden gyzgyny 38-39 0C-a çenli ýokarlanmagy we 1-2 hepdeläp saklanmagy, ganyň umumy barlagynda leýkopeniýanyň hasabyna ujypsyzja leýkositoz-otnositel limfositoz we eozinofiliýa, EÇT ýokarlanan. Peşewde belok ýokarlanan. Akymyň dowamlylygy 3 hepde.

Syworotka keseliniň agyr geçişinde beden gyzgynyň ýokarlanmagy we has uzak wagtlap saklanmagy, deride garamyga meňzeş gemorragiki örgünler, sinowitleriň, limfoadenopatiýa, newralgiýanyň peýda bolmagy, bogunlaryň çişmegi we agyrmagy, pulsyň çaltlaşmagy, gan basyşyň peselmegi, dem almanyň kynlaşmagy. Gandaky görkezijileriň üýtgemegi–leýkopeniýa, limfositoz, trombositopeniýa, EÇT ýokarlanmagy, ganyň lagtalanma wagtynyň peselmegi.

Syworotka keseliň anafilaktiki geçişi, syworotkany gaýtadan damar içine goýberilende ýüze çykýar. Kliniki tarapdan ol birden başlap, näsagyň huşuny ýitirmekden başlaýar – arterial gan basyş peselýär, beden gyzgyny ýokary sanlarda saklanmagy. Huş ýitirmek nerw gyjynma bilen çalyşýar, tutgaýlar peýda bolýar, peşewiň, täretiň erk etmezden daşa çykmagy, dem alyş kynlaşan, peşewde albuminuriýa, agyz üçburçlygy gögeren. Wagtynda kömek berilmese ölüm bilen gutarýar.

Gaýraüzülmesi: miokardit, glomerulonefrit, gepatit, piýelonefrit, ensefalit.

65. Laýella sindromy (toksiki epidermal nekrozy, buga bişen deri sindromy) – derman allergiýanyň has agyr görnüşi hasaplanylýar, ölümçilik 50%-deň. Derman kabul edilenden soň birnäçe sagatdan birnäçe günüň içinde (10 sagatdan 21 güne çenli) ýüze çykyp bilýär.

Kesel köplenç ýiti başlanýar. Başlanda ini üşütme, ýürek bulanma, gaýtarma, beden gyzgynyň ýokarlanmagy (40-410C-a çenli), kelle agyry, damakda agyry, bogunlarda agyry, arkanyň tutuş agyrmagy, etlerinde agyry peýda bolýar. Näsag düşekdäki ýagdaýy aýawly, diňe arkan ýatyp, göwnüne rahatlyk gözleýär. Aňy bulaşan, berlen soraglara dürs jogap berip bilmeýär. Ukusy we işdäsi ýok, tahikardiýa bellenýär. Gursagynyň, gasynlarynyň derisi gyzaran, gögümtil öwüsýär, köpçülikleýin içi suwlyja dürli ölçegdäki örgünjikleriň peýda bolmagy, kä ýerlerde bu örgünler biri-biri bilen birleşen, onuň içi bolsa seroz suwuklykda dolup dur. Nikolskiniň deri synagyň alamatlary takyk bolanda (“+”) islendik ýagdaýda deriniň ýüzüne mehaniki täsiri bolanda, gabarçakly ýerler ýarylýar, sagdyn deriniň epidermisi sypyrylýar. Näsagyň ýüzüniň, garnynyň, butlarynyň derisini epidermis gatlagy sypyrylan. Näsagyň daşky sypaty ýanygyň II derejesini ýada salýar. Sypyrylan deri gatlagy endamdan sallanyp dur,  gabarçaklar bolsa armyt şekilini ýada salýar. Näsagyň endamyna hatda ýapynja degen ýagdaýynda-da agyrly bolýar. Şol sebäpli eşigini çykarmaga çalyşýar. Eliniň derisi ellik ýaly sypyrylýar.

Dili we onuň nemli bardasy hapa sarymtyk nem bilen örtülen, dodaklarynyň gyralary, gözleriniň burçlary haýal bitýän ýaralar bilen örtülýär, ýuwdunmasy kynlaşýar, agzynda ýakymsyz ysyň bolmagy, agzyny kynçylyk bilen açýar, damakda eroziw ýarajyklar peýda bolýar, konýuktiwasy gyzarýar. Merkezi nerw ulgamy tarapyndan we parenhimatoz ulgamy tarapyndan bozulmalar ýüze çykýar.



  1. Stiwensa-Džonsona sindromy ýiti deri, nemli bardanyň, gözüň zeperlenmegi bilen ýüze çykýan, howply yza gaýdymsyz eritema eksudatiw hadysa bilen geçýän alamatlar toplumy bilen häsiýetlenýär.

Stiwensa-Džonsona sindromy beden gyzgynyň ýokarlanmasy bilen başlanýar, güýçli kelle agyry, agyz boşlugynda agyry duýgusynyň peýda bolmagy, bogunlaryň agyrmagy ýüze çykýar. Içi suwlyja gabarçak örgünler dodaklaryň nemli bardasynda, agyz boşlugynyň nemli bardasynda, ýumşak we gaty kentlewükde, damakda, bokurdakda, gözüň nemli bardasynda, burunyň nemli bardasynda, jyns agzanyň ugrunda we artbujakda peýda bolýar. Gabarçaklaryň içindäki suwuklyk açyk gyzylymtyl reňkdäki gemorragiki häsiýete eýe bolýar. Örgünleriň peýda bolmagy bilen, burunda we näzik nemli bardalardan gan akma ýüze çykýar. Gözüň buýnuz perdesi ýara bolýar. Näsag ýagtylykdan gorkýar. Eksudatiw eritema içki agzalara hem ornaşýar – pnewmoniýa, nefritiň goşulyşmagyna eltýär.


IХ bap. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlarda geçirilýän mahsus barlaglar

67. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara şu aşakdaky barlaglar geçirilýär:

1) phadia Immuno СAP (allergene mahsus barlagy);

2) RIDA- Line Allergy barlagy

3) deri synaglary (prisk-synag, skarifikasion, deri içki synaglar);

4) öjükdiriji synaglar (nazalnyý, konýuktiwal, ingalýasion);

5) mahsus  IgE-AT anyklamak usuly.

68. Hökmany barlaghana barlaglary :

1) ganyň kliniki seljerişi;

2) peşewiň umumy seljerişi;

3) ganyň biohimiki seljerişi (umumy belok, umumy we göni bilirubin, ALT, AST, ganyň glýukozasy, kreatininy, peşew turşusy);

4) RW, AIDS

5) koprogramma.

        Hökmany barlagyň agzalan möçberi - allergiki keselleriň gatnaşyk, wibrasion, temperatura görnüşleri bilen kesellän syrkawlar üçin ýeterlikdir.

69. Allergiki täsiriň takyklanylmadyk, idiopatik, dermatografik ýagdaýlarynda, funksional we organiki bozulmalar ýüze çykarmak üçin, hökmany barlaglaryň sanawyna barlaglaryň şu aşakdaky görnüşlerini goşmaklyk maslahat berilýär:

1) alawlamanyň mahsus däl synaglary (ANF, DNK üçin AT, SRB, kriopresipitinler);

2) bakteriologiki barlag (täret, agyz-bokurdak nemlerinden material);

3) koproowosistoskopiýa;

70. Allergologiki barlag şulary öz içine alýar:

1) allergologiki anamnez (farmakologik we iýmit nazara almak bilen);

2) atopiki we ýokanç allergenler bilen deri we deri içi synaglar;

3) synaglar: sowuk (Dunkan-synag), ýylylyk, rezin bag bilen;

4) derman  iteşenine ýoluganlygy güman edilýän allergiki keselleri bilen kesellän adamlara, bejeriş edarasynda elýeterli bolan synaglar in witro ýa-da in wiwo geçirilýär.

Şu bölegiň 2-nji we 3-nji bentlerinde görkezilen barlaglar iteşeniň ýitileşmegine we antigistamin we GKS serişdeleriniň kabul edilendigine garamazdan geçirilýär.

         71. Hökmany gurallar arkaly barlaglar şulary öz içine alýar:

1) holinergiki iteşeni aradan aýyrmak üçin weloergometriýa;

2) idiopatiki, takyklanmadyk, dermografiki iteşen ýagdaýynda, funksional we organiki bozulmalar anyklamak maksady bilen şu aşakdaky gurallar arkaly barlaglar geçirilýär:

a) garyn boşlugynyň agzalarynyň USB;

b) ezofagogastroduodenoskopiýa (FEGDS); EKG

        72. Goşmaça gurallar arkaly barlaglar şulary öz içine alýar:

1) rentgenografiýa  (görkezme boýunça);

2) allergologyň (hökmany) idiopatiki takyklanylmadyk, dermografiki iteşende şu hünärmenleriň goşmaça maslahatlary geçirilýär:

a) ginekologyň;

b) rewmatologyň;

ç) stomatologyň,

d) LOR;

e) parazitologyň;

ä) endokrinologyň we beýleki hünärmenleriň (görkezme boýunça);

3) allergiki hadysanyň idiopatiki, takyklanmadyk, dermagrafik görnüşlerinde barlagyň giňden geçirilmegi bu ýagdaýlaryň dürli keselleriň, mysal üçin autoimmun, mugthorlar, onkologiki keselleriň alamaty ýa-da aşgazan-içege ýollarynyň işiniň funksional bozulmasynyň, dowamly alawlama keselleriň (içegäniň disbakteriozy, paradontit we ş.m.) netijesi bolup bilýändigi bilen delillendirilýär.


Х bap. Bejeriş we iýmit


73. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlary bejeriş Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan bellenilen tertipde tassyklanylýan, Saglygy goraýyş edaralarynda uly ýaşly adamlara allergiki keselleri ugry boýunça berilýän allergiýa garşy kömeginiň hil standartlaryna laýyklykda amala aşyrylýar. Bejergi  allergiki kesellerini anyklamagyň we bejermegiň kliniki beýanlary, standartlary we algoritmleri esasynda bellenilýär.

74. Allergiki  kesellerinde berhizleriň we iýmitlenmegiň düzgünleriniň esasy maksady iýmitlenmegi bir kada getirip, onuň allergiki keselleriň agyr täsirini azaltmak bolup durýar. Allergiki kesellerinde allergiki keselleri bilen kesellän adamlara berhiz tutmaklyk maslahat berilýär. Allergiki kesellerinde berhizler Türkmenistanyň Adalat ministrliginde 2017-nji ýylyň 26-njy sentýabrynda 1099 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alnan, “Sagaldyş iýmiti bellenilýän raýatlaryň toparlarynyň Sanawyny tassyklamak hakynda” Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň   2017-nji ýylyň 9-njy sentýabrynda çykaran 286 belgili buýrugy bilen tassyklanylan, Sagaldyş iýmiti bellenilýän raýatlaryň toparlarynyň Sanawyna laýyklykda bellenilýär. Allergiki kesellerinde allergiki keselleri bilen kesellän adamlara gipoallergen Saçak bellenilýär. Berhiziň bu görnüşiniň aýratynlygy rugsat berilýän iýmitleriň köpdürliligidir.

Iýmitde  şulary ulanmak bolýar:

1) gaýnadylan ýagsyz sygyr eti;

2) ikilenç sygyr etinden gaýnan ýarmaly, gök önümli etsiz çorbalar;

3) mesge, zeýtun, günebakar, ýagy;

4) gaýnadylan ýer almasy;  

5) şüleler: greçkadan, gerkulesdan, tüwiden;

6) süýt-turşy önümleri- bir günlük (tworog, gatyk, goýy gatyk);

7) täze hyýarlar, petruşka, ukrop;

8) bişirilen alma, garpyz;

9) çaý;

10) şeker;

11) gury ak çörek.

Iýmit öz içine takmynan 2800 kkal (bu 15g. belok, 200 g. uglewod, 150 g ýag) alýar.

Iýmitden  şulary aýyrmak  maslahat berilýär:

1) sitruslar (pyrtykal, mandarin, limon, greýpfrutlar we beýl.);

2) maňyzlar (pisse, badam, arahis we beýl.);

3) balyk we balyk önümleri (täze we duzly balyklar, balyk çorbasy, balyk konserwalary, işbil we beýl.);

4) guş (ördek, gaz, hindi towuk, towuk we beýl.) we olardan taýýarlanan önümler;

5) şokolad we şokolad önümleri, kofe;

6) sirke, gorçisa, maýonez we beýleki garyndylar;

7) tomat, badamjan; kömelekler;

8) ýumurtga; bal; goýaldylan süýt;

9) ýertudana, zemlýanika, gawun, ananas;

10) tagamlaşdyrylan hamyr;

11) ähli alkogolly içgileri içmeklik düýbünden gadagan edilýär.


ХI bap. Öý tozanyna allergiýasy bolan allergiki keselleri bilen kesellän adamlara maslahatlar

75. Şu aşakdakylary berjaý etmek zerurdyr:

1) öýde halylar saklanylmaýar; ýumşak mebel bolmazlygyna çalyşmagyny gazanmaly (sebäbi ýylmanak tekizlikler az tozan ýygnaýarlar);

2) tozan ýygnaýjylar hökmünde açyk kitap tekjelerinden we kitaplardan gaça durmaly;

3) geýimleri ýapyk diwar şkaflarynda saklamaly (geýimleri otagda zyňmaly däl);

4) ýüň eşikleri syrmaly çemodanlarda ýa-da gowy ýapylýan gutularda saklamaly;

5) ýiti ysly maddalary ulanylmaýar (aýratyn hem spreýleri ulanmaly däl);

6) öý haýwanlaryny, guşlary, akwarium balyklaryny saklamaly däl;

7) ýumşak oýunjaklary saklamaly däl (ýuwulýan oýunjaklary ulanmaga rugsat berilýär (plastik, agaç, metal);

8) öý güllerini saklamaly däl;

9) diwaryň ýüzi: ýuwulýan oboýlara ýa-da reňklenen diwarlara ýykgyn etmeli;

10) perdeler pagtakagyz ýa-da sintetik bolmaly we 3aýda 1 gezek ýuwulmaly;

11) drapirleýji perdeleri ulanmaly däl;

12) sowadyjylaryň filtrlerini 2 hepdeden 1 gezek ýuwmaly;

13) elektrik wentilýatorlary ulanmaly däl;

14) çilim çekmeklik gadagan edilýär;

15) per we ýelek ýassyklary we odeallary ulanmaly däl. Ýassyklar sintepondan ýa-da beýleki sintetik süýümlerde, pagtadan bolmaly;

16) dykyz matalardan ýassyk we düşek daşlaryny ulanmaly däl;

17) krowat üçin örtünjeler ýeňil ýuwulýan, tüýsüz bolmaly;

18) krowatyň aşagynda goş saklamaly däl;

19) her gün otagyň çygly arassalaýyşyny geçirilmeli (arassalaýyşda “lepestok” respiratory ulanylmaly);

20)  tozansorujy bilen pugta arassalaýyşy hepdede 1 gezek geçirilmeli.

76. Bejeriş maşklary näsagyň idegi bilen utgaşdyrylmalydyr. Sapaklardan öňünçä bejeriş maşk otaglary we näsag otaglary şemalladylmalydyr. Sapaklar eýwanlarda, penjireleriň we penjire gözleriniň açyklygynda geçirilmelidir. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlar ýeňil sport eşiklerinde meşgullanmalydyrlar. Eger-de, näsag ýarym düşek tertibinde bolsa, onda ony sapaklara taýýarlamak zerurdyr, munuň üçin onuň ýapynjasyny aýyrmaly, düşegini dogurlamaly we ýassyklary dogry ýerleşdirmeli ýa-da artykmajyny aýyrmaly. Degişli kliniki ýagdaýlarda sapaklardan soňra allergiki keselleri bilen kesellän adamlara bejeriş ähmiýeti bar bolan rahatlygy bermeli, çekilmek üçin gaýyşlar geýilmeli ýa-da geýdirilmeli, longetleri bintlemeli, näsagy oturgyçda oturan ýagdaýa geçirmeli. Näsagyň ýagdaýyna we özüni duýşuna gözegçilik etmeli, gönükdiriji ýa-da şepagat uýalarynyň ähli gözegçiliklerini ýazga almaly we lukmana habar bermeli.

77. Irdenki gigiýena maşky ukudan soňra, ertirlige çenli ir bilen geçirilýär. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlara bilen sapagy sagaldyş bedenterbiýäniň usulçysy ýa-da otag şepagat uýasy geçirýär. Maşkyň dowamlylygy 8-10-20 minut bolmalydyr. Irki maşkyň toplumy 8-12-den gowrak maşklary öz içine almalydyr, olaryň her biri 3-den 6-8 gezek gaýtalanmalydyr.

78. Bejeriş maşklary sagaldyş bedenterbiýäniň esasy görnüşidir. Bejeriş maşklarynyň iki usuly ulanylýar: şahsy we toparlaýyn.   

        79. Bejeriş maşkynyň dersleri giriş, esasy we gutardyş böleklerden ybaratdyr.

80. Bejeriş maşkynyň giriş bölümi näsagy yzygiderli fiziki maşklary ýerine ýetirmäge taýýarlygy göz öňünde tutýar. Näsaga sapagyň maksady düşündirilýär, pulsy sanalýar, dem alyş, dikeldiş we taýýarlaýyş maşklary geçirilýär. Sapagyň bu böleginiň dowamlylygy 5-10 minut bolmalydyr.

81. Bejeriş maşkynyň esasy bölümi näsagyň bedenine umumy we ýörite täsirini ýetirýän fiziki maşklary öz içine alýandyr. Olaryň maksady-kemçilikli funksiýalary sazlamak we dikeltmekdir, şeýle hem, näsaga hereket endiklerini almaga, ýaşaýyş şertlerine fiziki taýýarlygyny we uýgunlaşmagyny ýokarlandyrmaga ýardam bermekdir. Esasy bölümiň dowamlylygy 25-30 minutdyr.

82. Bejeriş maşkynyň gutardyş bölümi umumy ýüküň, ýürek-damar we dem alyş ulgamlarynyň işjeňliginiň kem-kemden peselmegine getirilmegine, emosional dartgynlylygyny peseltmäge we näsagy öňki ýagdaýyna getirmäge  gönükdirilendir. Bu bölümiň dowamlylygy 5-10 minutdyr.

83. Sapagyň meselesini lukman kesgitleýär. Sapaklar geçirilende, sapagyň dowamynda pulsyň ýygylygynyň üýtgemegini fiziologiki üýtgeme diýlip atlandyrylma esasynda agyrlygy sazlanylýar. Sapak dogry geçirilende pulsyň ýokary tizleşmesi, ýürek ýygrylmagyň öňki dartgynlygyndan 50 göteriminden ýokary bolmaly däldir.

84. Bejeriş bedenterbiýesiniň sapagynyň usulyndaky wajyp şertler, görkezijileriň ýanynda kesgitlenilýän fiziki agyrlygyň derejelerine bölünmesine eýedir. Yzygiderlilik ýörelgesi esasynda gurulýan fiziki maşklaryň saýlanyşy: ýönekeýden çylşyrymla geçirilýär. Fiziki maşklaryň dowamlylygy, näsagyň ony ýerine ýetirmek üçin sarp eden wagty bilen kesgitlenilýär. Gaýtalanma sany keseliň häsiýetlenmesi we maşklaryň aýratynlyklary boýunça kesgitlenilýär. Umumy berkidiji görnüşli maşklary maksadalaýyk şekilde 5-6 gezek gaýtalamalydyr, gowşan myşsa toparlaryny berkitmek üçin gönükdirilen maşklary 10-20 gezek gaýtalamalydyr.

85. Hereketleriň ýuwaş, orta we çalt depginini tapawutlandyrýarlar. Hereketiň ýuwaş depgininde maşklar 4 hasapda amala aşyrýarlar, orta depgininde 2, çalt depgininde 1 hasapda amala aşyrylýar. Hereketiň depgininiň saýlanyşy keseliň geçiş aýratynlygyna, näsagyň ýaşyna we onuň şahsy aýratynlyklaryna baglydyr.         Şeýle hem, fiziki maşklaryň agyrlygyny sazlamak üçin onuň çylşyrymlylyk derejesini, şeýle edilmegi herekediň dürs ýerine ýetirilişine ýardam berýär. Hereketleriň çylşyrymlylyk derejesi agyrlygyň ýokarlanmagyna täsir edýär. Hereketleri we bedeniň işjeň mümkinçilikleriniň özleşdirilmegine görä olary    kem-kemden  kynlaşdyrmaly.

86. Hereketleriň sazlaşyklylygy gan we limfo aýlanyşygyny gowulandyrýar we ýadawlygy peseldýär.

        87. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň özbaşdak meşgullanmaklary bejeriş bedenterbiýäniň bir görnüşi bolup durýar. Näsaga günüň dowamynda birnäçe gezek gaýtalamaly maşklaryň toplumy saýlanylýar. Keseliň aýratynlyklaryna baglylykda maşklar toplumyna 2-3 den 10-15 minuda çenli wagt sarp edilýär. Intensiw bejerişe mätäç, emma hereketiň bozulmagy sebäpli, özbaşdak hereket edip bilmeýän allergiki keselleri bilen kesellän adamlar üçin sapaklary  öňünden sagaldyş bedenterbiýäniň usullarynyň we näsag bilen ýerine ýetirmeli maşklaryň usullary öwredilen garyndaşlarynyň kömegi bilen geçmeklik  maslahat berilýär.

        88. Bejeriş bedenterbiýesi geçirilende adamyň tebigy hereketleri-ýöremek, ylgamak, bökmek, emedeklemek, dyrmaşmak, deň agramlyk maşklary we ş.m. degişli bolan sport ähmiýetli görnüşli maşklary hem göz öňünde tutulmalydyr.

        89. Ýöremek sagaldyş bedenterbiýesinde ýöremegiň tebigy usulyny göz öňünde tutýan fiziki maşk hökmünde ulanylýar. Ýöremek maddalaryň çalyşygyny ýokarlandyrýar, dem alyşy we gan aýlanyşy gowulandyrýar, bedene oňat täsirini ýetirýär. Ýöremegi bejeriş maşklarynyň sapaklarynda, gezelençlerde we ş.m. ulanýarlar. Ýöremegiň bejeriş serişde hökmünde görkezmeleri örän giňdir.

        90. Zyňmaklyk maşky herekediň sazlaşygyny dikeltmäge ýardam berýär, bogunlaryň hereketleriniň gowulanmagyna, aýaklaryň we göwre myşsalarynyň güýçleriniň ýokarlanmagyna, hereket reaksiýalarynyň tizligini gowulandyrmaga ýardam edýär, çalasynlygy ösdürýär. Şunda pökgini, taýaklary, diskleri zyňmaklyk ýaly maşklar ulanylýar.

        91. Bedenterbiýe diwaryna dyrmaşmaklyk bogunlaryň herekerleriniň ýokarlanmagyna, myşsa güýçleriniň ösmegine ýardam berýär. Dyrmaşmaklyk oňurganyň dürli gyşyklygyny düzetmek üçin ulanylýar.

        92. Dem almaklyk maşky öýken bronh ulmagynyň bozulmagy bilen bagly kesellerde ulanylýar.

        93. Suwda ýüzmek we maşklar-bu hereket we suw gurşawynyň täsiriniň utgaşmagy bilen häsiýetlendirilýär. Suwda bolmak madda çalyşygyny gowulandyrýar, gan aýlanyşygyny işjeňleşdirýär. Ýörite şertlerde (wanna, basseýn) atrofiki, gowşak myşsalaryň herekedi ýeňilleşýär. Şeýle hem, sagaldyş we dikeldiş maşklarynda ýüzmeklige görkezme berilýär. Başga-da, lyžalarda typmak we tigir sürmek ýaly sport maşklary hem ulanylýar.

        94. Hereket ediş tertipleri- sagaldyş bedenterbiýe ähli hereket ediş tertipleriň aýrylmaz düzüm bölegi bolup durýar. Fiziki maşklaryň saýlanyşy, olaryň geçiriliş görnüşleri, her bir aýratyn ýagdaýda sapaklardaky agyrlyk, aýratyn tertipde rugsat berilýän hereket ediş işjeňligine laýyk gelmelidir.

       Berk düşek tertibini, düşek tertibini, ýarym düşek, giňeldilen, aram türgenleşik, umumy türgenleşik tertiplerini tapawutlandyrýarlar.

      Dikeldiş bölümlerine, düzgün bolşy ýaly ýarym düşek ýa-da giňeldilen düzgündäki allergiki keselleri bilen kesellän adamlar düşýärler. Allergiki keselleri bilen kesellän adamlar keseliň agyr döwründe berk düşek tertibini saklaýarlar.

Näsag ýarym düşek tertibinde bejeriş maşklary bilen meşgullanan wagty ýatan ýerinden aýagyny uzadyp otyran ýagdaýa geçmäge, oturgyja geçmäge, turmaga, otagyň çäklerinde ýuwaşdan ýöremäge taýýarlanylýar.

        Giňeldilen tertip bejeriş bedenterbiýesiniň ähli serişdelerini ulanmaga mümkinçilik berýär.

          95. Bejeriş bedenterbiýesi, bejeriş bedenterbiýe sapaklary bilen meşgullanýan näsagyň zähmete ukyplylygynyň dikeldilmegine ýardam bermelidir we dikeldişiň esasy serişdeleriniň biri bolup hyzmat etmelidir.

          96.  Bejeriş bedenterbiýe tertibi beýleki kesel kesgitlerinde hem berlip bilner. Mysal üçin: bronhial astmada, allergiki bronhitda, obstruktiw sindromda bedenterbiýe usullary bilen bejermeklige görkezme berilýär.

          97. Allergologiýada bejeriş bedenterbiýe birnäçe düzgünlere eýedir, olary berjaý etmek, bu usuly has hem peýdaly edýär. Bejeriş bedenterbiýäniň irki ulanylyşy, onuň serişdelerini we usullaryny wagtlaýyn bozulan funksiýalary dikeltmek ýa-da ýiten funksiýalary ýokary derejede dikeltmek üçin ulanylmagy, umumy ösdüriji, umumy berkidiji maşklar bilen utgaşyklykda ýörite maşklary saýlamakdan ybaratdyr. Bejeriş bedenterbiýe näsagyň keseline, ýaşyna we  jynsyna  baglylykda, ýatyş ýagdaýyndan oturyş, duruş  ýagdaýyna çenli geçmekde ýardam berýär.


ХII bap. Allergolog lukmanynyň otagynyň işini guramak


98. Saglygy goraýyş edarasynyň ilkinji ýöriteleşdirilen lukmançylyk- sanitariýa kömegini amala aşyrýan allergolog lukmanynyň otagynyň işi şu bapda görkezilen tertipde  guralýar.

99. Allergolog lukmanyň otagy saglygy goraýyş edarasynyň düzüm birligi  hökmünde döredilýär. Allergolog lukmanyň otagynyň saglygy goraýyş we beýleki işgärleriniň sany Allergolog lukmanyň otagy döredilen saglygy goraýyş edarasynyň ýolbaşçysy tarapyndan geçirilýän bejeriş-anyklaýyşyň iş möçberine we hyzmat edilýän ilatyň sanyna  baglylykda, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, Lukman allergologyň otagyna teklip edilýän wezipe birlikleriniň Sanawyny göz öňünde tutup, Türkmenistanda edara-kärhanalaryň wezipe sanawlaryny tassyklamagyň we ylalaşmagyň kanunçylygynda bellenilen tertibine laýyklykda kesgitlenilýär.  

        100. Allergolog lukmanyňyň otagynyň allergolog lukman wezipesine, saglygy goraýyş ugry boýunça ýokary bilimli we allergologiýa ugry boýunça ýörite hünär kämilleşdiriş okuwyny geçen hünärmen bellenilýär.

        101. Allergolog lukmanyň otagyna ýörite orta lukmançylyk bilimi bolan işgärler şeýle hem, lukmanlar işe bellenilende saglygy goraýyş ulgamynda ýolbaşçylara, hünärmenlere we beýleki işgärlere  bildirilýän hünär kämilleşdiriş düzgünleriniň talaplary  berjaý edilmelidir. Olar bellenilen tertipde hünärlerini ýokarlandyrmalydyrlar. Degişli saglygy goraýyş edaralary Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan kesgitlenilýän şertlerde we tertipde işgärleriň hünär taýýarlygyny, gaýtadan taýýarlygyny we hünäriniň ýokarlandyrylmagyny geçirýärler.

        102. Allergolog lukmanyň otagynyň esasy işi şulardan ybaratdyr:

1) allergiki keselleri bilen kesellän adamlara gözegçilik, anyklaýyş, bejergi geçirmek;

2) lukmançylyk görkezmesi bolanda,  allergiki keselleri bilen kesellän adamlary ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini bermek üçin niýetlenen saglygy goraýyş edaralaryna ugratmak;

3) lukmançylyk görkezmesi bolanda, allergiki keselleri bilen kesellän adamlary beýleki lukmanlara- hünärmenlere ugratmak;

4) allergiki keselleri bilen kesellän adamlary kliniki-anyklaýyş otagyna ugratmak;

5) allergiki keselleri bilen kesellän adamlary saglygy goraýyş dikeldişe we şypahana bejergisine ugratmak;

6)  wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk bilermenler seljermesini geçirmek;

7) zähmete ukyplylygy durnukly ýitirilende saglygy goraýyş-sosial bilermenler seljermesini geçirmek üçin allergiki keselleri bilen kesellän adamlary hemaýata mätäçligi anyklaýjy topara ugratmak;

8) allergiki keselleri boýunça saglygy goraýyş kömegini bermek babatdaky soraglar boýunça saglygy goraýyş edaralarynyň beýleki bölümleriniň lukmanlaryna maslahat kömegini bermek;

9) amalyýetde, allergiki kesellerini anyklamak, bejermek we öňüni almak barada täze usullary girizmek;

10) ýöredilşi, Türkmenistanyň kanunçylygy tarapyndan göz öňünde tutulan, hasabat we hasaba alyş resminamalary ýöretmek, hasabatlary bermek, hasaba alyjylar üçin maglumatlary ýygnamak.

103. Otagyň abzallaşdyrylmagy Türkmenistanyň Saglygy goraýyş  we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, allergolog lukmanyň otagyny we kliniki-anyklaýyş otagyny lukmançylyk enjamlary we saglygy goraýyş maksatly serişdeler bilen üpjün etmegiň Standartynda göz öňünde tutulan kadalara laýyklykda geçiriýär.


ХIII bap. Kliniki-anyklaýyş otagynyň işini guramak


104. Kliniki-anyklaýyş   otagynyň   işini  guramak  şu  bapda   bellenilen tertibe laýyklykda amala aşyrylýar.

105. Kliniki-anyklaýyş   otagy  allergiki keselleri bilen kesellän adamlara ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegini berýän  we düzüminde lukman - pulmonolog, lukman- fizioterapewt,  bejeriş bedenterbiýe boýunça ugrukdyryjy, şeýle hem düzüminde funksional anyklaýyş we bejeriş bedenterbiýe bölümleri bolan, saglygy goraýyş edaralarynyň düzüm birligidir.

        106. Kliniki-anyklaýyş otagynyň saglygy goraýyş we beýleki işgärleriniň sany Kliniki-anyklaýyş otagy döredilen saglygy goraýyş edarasynyň ýolbaşçysy tarapyndan geçirilýän bejeriş-anyklaýyşyň iş möçberine we hyzmat edilýän ilatyň sanyna  baglylykda, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, Kliniki-anyklaýyş otagyna teklip edilýän wezipe birlikleriniň Sanawyny göz öňünde tutup, Türkmenistanda edara-kärhanalaryň wezipe sanawlaryny tassyklamagyň we ylalaşmagyň kanunçylykda bellenilen tertibine laýyklykda kesgitlenilýär.

107. Kliniki-anyklaýyş otagy özüniň işini üpjün etmek üçin saglygy goraýyş edarasynyň ýolbaşçysynyň razylygy bilen şol edaranyň kesel bejeriş-anyklaýyş we kömekçi bölümçeleriniň mümkinçiliklerini peýdalanyp biler.

        108. Kliniki-anyklaýyş otagynyň lukman allergolog wezipesine, saglygy goraýyş ugry boýunça ýokary bilimli we allergologiýa ugry boýunça ýörite hünär kämilleşdiriş okuwyny geçen hünärmen bellenilýär.

        109. Kliniki-anyklaýyş otagyna orta lukmançylyk bilimi bolan işgärler şeýle hem, lukmanlar işe bellenilende saglygy goraýyş ulgamynda ýolbaşçylara, hünärmenlere we beýleki işgärlere  bildirilýän hünär kämilleşdiriş düzgünleriniň talaplary berjaý edilmelidir. Olar bellenilen tertipde hünärlerini ýokarlandyrmalydyrlar.

        110. Degişli saglygy goraýyş edaralary Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan kesgitlenilýän şertlerde we tertipde işgärleriň hünär taýýarlygyny, gaýtadan taýýarlygyny we hünäriniň ýokarlandyrylmagyny geçirýärler.

        111.Kliniki-anyklaýyş otagynyň  ýerine ýetirýän işleri şulardan ybaratdyr:

1) allergiki keselleri bilen kesellän adamlara anyklaýyş, bejergi geçirmek, dispanser gözegçilik we dinamiki gözegçilik etmek;

2) allergiki keselleri bilen kesellän adamlary ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini bermek üçin niýetlenen saglygy goraýyş edaralaryna ugratmak;

3) allergiki keselleri bilen kesellän adamlary lukmançylyk reabilitasiýasyna we şypahana bejergisine we beýleki hünärmenleriň maslahatyna ugratmak;

4) allergiki kesellerini anyklamak we bejermek babatda allergolog lukmanlaryna maslahat hem-de guramaçylyk-usulyýet kömegini bermek;

5) kliniki, okuw we ylmy-barlag edaralary we ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş edaralary bilen özara işleşmek;

6) amalyýetde, allergiki kesellerini anyklamakda, bejermekde we öňüni almakda täze häzirki zaman usullary girizmek;

7) allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň we olaryň garyndaşlarynyň arasynda allergiki keselleriniň öňüni alyş çäreleri boýunça wagyz-nesihat işlerini geçirmek;

8) hasabat we hasaba alyş resminamalary ýöretmek, hasabatlary bermek, hasaba alyjylar üçin maglumatlary ýygnamak.

         112. Kliniki-anyklaýyş otagynyň abzallaşdyrylmagy Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, allergolog lukmanyň otagyny we kliniki-anyklaýyş otagyny lukmançylyk enjamlary we saglygy goraýyş maksatly serişdeler bilen üpjün etmegiň Standartynda göz öňünde tutulan kadalara laýyklykda geçiriýär.


ХIV bap. Allergologiýa bölüminiň iş tertibini gurnamak

 

          113. Saglygy goraýyş kömegini berýän lukmançylyk edarasynyň allergologiýa bölüminiň işini guramak şu bapda bellenilen tertibe laýyklykda amala aşyrylýar.

          114. Allergologiýa bölümi allergiki keselleri bilen kesellän adamlara ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegini berýän  saglygy goraýyş edarasynyň düzüm birligi bolup durýar.

         115. Allergologiýa  bölüminiň   saglygy  goraýyş we beýleki işgärleriniň sany allergologiýa bölüminiň döredilen saglygy goraýyş edarasynyň ýolbaşçysy tarapyndan geçirilýän bejeriş-anyklaýyşyň iş möçberine we hyzmat edilýän ilatyň sanyna  baglylykda, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, allergologiýa bölüminiň teklip  edilýän   wezipe birlikleriniň Sanawyny göz öňünde tutup, Türkmenistanda edara-kärhanalaryň wezipe sanawlaryny tassyklamagyň we ylalaşmagyň kanuncylykda bellenilen tertibine laýyklykda kesgitlenilýär.

         116. Allergologiýa bölüminiň ýolbaşçysy wezipesine we allergolog wezipesine saglygy goraýyş ugry boýunça ýokary bilimli we allergologiýa ugry boýunça ýörite hünär kämilleşdiriş okuwyny geçen hünärmen bellenilýär. Allergolog lukmanyň otagyna ýörite orta lukmançylyk bilimi bolan işgärler şeýle hem, lukmanlar işe bellenilende saglygy goraýyş ulgamynda ýolbaşçylara, hünärmenlere we beýleki işgärlere  bildirilýän hünär kämilleşdiriş düzgünleriniň talaplary  berjaý edilmelidir. Olar bellenilen tertipde hünärlerini ýokarlandyrmalydyrlar.

         117. Degişli saglygy goraýyş edaralary Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan kesgitlenilýän şertlerde we tertipde işgärleriň hünär taýýarlygyny, gaýtadan taýýarlygyny we hünäriniň ýokarlandyrylmagyny geçirýärler.

         118. Allergologiýa  bölüminiň düzüminde şu aşakdakylary göz öňünde tutmak maslahat berilýär:

1) bölüm müdiriň otagy;

2) lukmanlar  üçin otag;

3) ýöriteleşdirilen allergotest geçirilýän  otagy;

4) bejeriş bedenterbiýe bilen özbaşdak meşgullanmak üçin otag;

5) nebulaýzer terapiýa otagy;

6) sanjym otagy.

119. Allergologiýa   bölüminde   göz öňünde tutmak maslahat berilýär:

1) allergiki keselleri bilen kesellän adamlar üçin otaglar;

2) allergiki keselleri bilen kesellän adamlara seretmek üçin otaglar;

3) lukmançylyk işgärleri üçin otag;

4) baş şepagat uýasynyň otagy;

5) lukmançylyk enjamlary saklanýan otag;

6) hojalyk uýasynyň otagy;

7) bufet we paýlanýan otag;

8) arassa düşek daşlary üçin otag;

9) hapa düşek daşlary ýygnalýan otag;

10) lukmançylyk işgärleri üçin duş we tualet;

11) allergiki keselleri bilen kesellän adamlar üçin duş we tualet;

12) sanitar otagy;

13) soramaga gelýänler üçin otag;

14) okuw otagy;

15) allergiki keselleri bilen kesellän adamlar gündiz bolar ýaly ýer (holl).

120. Allergologiýa bölüminiň abzallaşdyrylmagy Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministri tarapyndan tassyklanylýan, allergologiýa bölümini lukmançylyk enjamlary we saglygy goraýyş maksatly serişdeler bilen üpjün etmegiň Standartynda göz öňünde tutulan kadalara laýyklykda geçiriýär.

121. Allergologiýa bölümi özüniň işini üpjün etmek üçin saglygy goraýyş edarasynyň ýolbaşçysynyň razylygy bilen şol edaranyň kesel bejeriş-anyklaýyş we kömekçi bölümçeleriniň mümkinçiliklerini peýdalanyp biler.

122. Allergologiýa bölüminiň  esasy   ýerine    ýetirýän  işleri   şulardan ybaratdyr:

1) allergiki keselleri bilen kesellän adamlara ýatymlaýyn bejergi şertlerinde ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegini bermek;

2) allergiki keselleri bilen kesellän adamlara we hirurgiki amaldan soňky allergiki keselleri bilen kesellän adamlara lukmançylyk reabilitasiýasyny üpjün etmek;

3) özüne hyzmat edip bilýän allergiki keselleri bilen kesellän adamlara lukmançylyk görkezmelerini kesgitläp, olary ýöriteleşdirilen lukmançylyk edaralarynyň lukmançylyk reabilitasiýasy we palliatiw saglygy goraýyş kömegi bermek üçin ugratmak;

4) saglygy goraýyş edarasynyň intensiw terapiýa we reanimasiýa bölümindäki allergiki keselleri bilen kesellän adamlara lukmançylyk maslahat kömegini bermek;

5) allergiki keselleriniň öňüni almak, anyklamak we bejermek  meseleleri boýunça saglygy goraýyş edaralarynyň beýleki bölümleriniň lukmanlaryna maslahat kömegini bermek;

6) wagtlaýyn zähmete ukypsyzlyk bilermenler seljermesini geçirmek;

7) allergiki keselleriniň öňüni almak we nerw keselleriň gaýraüzülmesi bolan allergiki keselleri bilen kesellän adamlaryň uýgunlaşmagyny üpjün etmek üçin okuw sapaklaryny işläp düzmek we girizmek;

8) hasabat we hasaba alyş resminamalary ýöretmek, hasabatlary bermek, hasaba alyjylar üçin maglumatlary ýygnamak.

123. Allergologiýa bölümi orta lukmançylyk mekdepleriň, lukmançylyk uniwersitetiniň hem-de ýöriteleşdirilen hünär kämilleşdiriş edaralarynyň, şeýle hem allergiki keselleri bilen kesellän adamlara lukmançylyk kömegini berýän ylmy okuw edaralary hökmünde ulanylyp bilner.


Baýramaly şypahanasy
















Döredilen ýyly: 1933-nji ýyl (2010-njy ýylda täze her biri 250 orunlyk 2 sany bina guruldy we öň hereket edýän durky täzelenen 300 orunlyk binalarynyň üsti ýetirilip, häzirki wagtda 800 orunlyk dünýä ülňülerine laýyk gelýän şypahana öwrüldi.)

Salgysy: 746000, Türkmenistan, Mary welaýaty, Baýramaly şäheri, Bitaraplyk köçesiniň 2-nji jaýy.

Iş telefonlary: (+993564) 6-11-70; (+993564) 6-09-34

Faks: (+993564) 6-09-34

Elektron salgysy: sanatoriy-bayramali@online.tm















 Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda ýerleşen Mary şäheri ýa-da gadymy kitaplarda we golýazmalarda ýatlanylýan Maru-Şahu-Jahan gadymy döwürden bäri özüni ajaýyp tebigaty, myhmansöýerligi, geografiki taýdan amatly ýerleşişi, ýeriniň we suwunyň bejeriş aýratynlyklary, asyrlarboýy dowam edip gelen ekerançylyk däpleri bilen giňden tanalýar. Mary welaýatynyň iň ajaýyp we şypaly ýerleriniň biri Baýramaly şypahanasydyr. Murgap derýasynyň sag kenarynda, gadymy ýadygärlikleriň jümmüşinde ýerleşýän täsin “Baýramaly” şypahanasy uzak ýyllardan bäri diňe bir türkmenistanlylaryň däl, eýsem, dünýäniň ähli künjeklerinden gelýän köpsanly daşary ýurtly müşderileriň, jahankeşdeleriň arasynda hem aýratyn meşhurlykdan peýdalanýar. “Baýramaly” şypahanasy gadymy rowaýatlarda Beýik Ýüpek ýolundan geçýän çet ýurtly jahankeşdeleriň şypahananyň häzirki ýerleşýän ýerine gelenlerinde ýadawlygynyň, agyrylarynyň, çişleriniň, sussupesliginiň aýrylýandygynyň, soňra bolsa ruhbelentlik, sagdynlyk duýulýandygynyň gudraty barada aýdylýar.

      Demirgazyk giňişligiň 62 ºс  we gündogar uzaklygyň 37-40 ºс aralygynda, deňiz derejesinden 242 metr beýiklikde ýerleşen Baýramalynyň çägine Günüň ultramelewşe şöhlesiniň düşüşiniň ekwiwalentiniň aýratynlygy hemmeleri haýran galdyrýar. Gara deňziň kenaryndaky şypahanalar bilen deňeşdireniňde howanyň çyglylygyň 20 esse azdygy, ýylyň bütin dowamynda güneşli günleriň bolmagy, aýratyn hem aram gurak howasy Baýramalyda böwrek we  ýürek-damar kesellerini bejermek üçin diýseň amatly şertleri döredýär.

       Ýeriň üstüne Günüň ultramelewşe şöhleleriniň düşmegi boýunça Ýer togalagy üç guşaga bölünýär. Baýramaly böwrek şypahanasy şolaryň merkezinde ýerleşýär. Bejeriş şerişdesi hökmünde bu ýerde klimat peýdalanylýar. Soňky ýyllarda geçirilen ylmy-barlaglar we uzak ýyllaryň dowamynda toplanan tejribeler “Baýramaly” şypahanasynyň bejeriş häsiýeti aeroterapiýanyň, ýagny gyzgyn howa bilen bejerişiň, şeýle hem gelioterapiýanyň – Gün we howa wannalarynyň, ýagny gös-göni Gün şöhleleri bilen bejerişiň netijeli artykmaçlyga eýedir.

      Howanyň aýratyn ýokary bejerijilik häsiýetleri bu ýerde ýaz, tomus we güýz aýlary has äşgärdir. Şu döwürde deriniň eksiretor funksiýasynyň ähmiýeti ýokarlanýar, bu bolsa, böwrek keselli adamda iýmit alyş-çalşynyň patalogiki bozulmagyna täsir edýär. Şol bir wagtda paslyň şu döwrüniň böwrek dokumasynyň işine bellibir derejede amatly täsirini ýetirýändigi bellenilýär. Daşarky we içerki infeksiýalarynyň gowşamagyna hem täsiriň bolmagy mümkindir, bu böwrek keselleriniň güýjemegi üçin artykmaç ýagdaýlaryň döremegi bilenem baglydyr.

       Gurak howa böwrek kesellileri sowuklamadan gorap saklaýar, olar sowuk howa diýseň duýgur bolýarlar we sowuk howa olarda patologiki ýagdaýlaryň ýitileşmegini ýüze çykarýar. Ýylydan gurak howa deriniň işjeňligini ýokarlandyrýar, böwregiň işleýşini ýeňilleşdirýär. Böwrek kesellerine Baýramalynyň yssy we gurak howasynyň täsiri, esasan, deri we böwrek damarlarynda spazmalaryň ýüze çykmagy arkaly jemlenýär. Böwrekdäki sanjy aýrylýar, netijede, gan aýlanyşyk gowulanýar, böwregiň kisloroda bolan mätäçligi peselýär we böwrek güýçli işlemäge başlaýar.

       Şonuň netijesinde, ganyň akymynyň has hem güýçlenmegi bolup geçýär. Deriniň we böwregiň işlemeginiň güýçlenmegi netijesinde, organizm iýmit alyş-çalşygyny bozulmagyndan, toksiki önümleriň uly agramyndan jebir çekmeden dynýar. Has dogrusy, adam organizmi ýuwulýar. Turşulygyň deňagramlylygynyň deňleşmesi hem göze ilýär. Iýmit siňdirişiň gowulanmagy bilen ähli ýürek-damar ulgamynyň işi hem sazlaşýar, şonuň netijesinde, gan basyşy peselýär we ýüregiň işleýşi kadaly ýagdaýa gelýär.

      Bu şypahanada böwrek kesellerinden başga hem ýene-de birnäçe görnüşli keseller bejerilýär.

      Baýramaly şypahanasynyň täze ömri Galkynyş we beýik özgertmeler eýýamynda başlandy. Has dogrusy, ýurdumyzda geçirilýän iri möçberli özgertmeleriň ägirt uly netijeleri Watanymyzyň ajaýyp künjeginde – Baýramaly şypahanasynda hem öz beýanyny tapdy. Kabul edilen Karara laýyklykda, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň buýurmasy boýunça bu ýerde bejeriş binasynyň durky doly täzelendi, şeýle hem her biri 250 orna niýetlenen iki sany täze bina guruldy. Bu bolsa, birbada 800 adama bejergi almaga mümkinçilik berýär, ozal şypahana möwsümde 500 adamy kabul edip bilýärdi. Bulardan başga hem ozal bar bolan we täze gurlan binalarda dünýä ülňülerine laýyk gelýän ähli amatlyklar döredildi.

     Häzirki wagtda şypahananyň bejeriş-sagaldyş merkezinde aşakdaky bölümler hereket edýär:



  1. Anyklaýyş bölüminde: ultrases barlagy, elektrokardiografiýa, endoskopiýa we labaratoriýa barlaglary geçirilýär.


  2. Suw bilen bejeriş bölüminde: wannalar (sulfitno-natriýewaýa, bişofitli, deňiz duzly, ýüzärlikli, hwoýny), suwasty owkalama, el-aýak suw asty owkalama, Şarko duşy, aýlawly duş, Şatland duşy, aşakdan we ýokardan iniji duşlar arkaly bejergiler amala aşyrylýar.


  3. Fizioterapiýa bölüminde: şöhle bilen bejeriş, ultrases bejergisi, magnit bejergisi, dermanly elektrofarez, D’arsonwal, ingolýasiýa, elektrouky, galokamera, aeroionoterapiýa, magnitofotobaro bejergisi, limfadrenaž, iňňerefleksoterapiýa, oňurga sütütnini dartyp-çekmek bejergisi, adaty owkalama, elktroowkalama (elktroowkalaýyş kürsi), elektrobogun owkalama, stounoterapiýa, ýagny gyzgyn “Bazal” daşlar bilen bejeriş owkalama, gidrokolonoterapiýa, ýapgylar (Mollagara palçygy, wulkan palçygy, parafin, ozokerit, ary mum), hammam, basseýn.


  4. Gelioterapiýa güneş şöhlesi bilen bejeriş bölüminde: tomus aýlary maý aýyndan noýabr aýyna çenli güneş şöhlesini Okesniç I.G. ýöriteleşdirilen güneş tablisasy arkaly ýerine ýetirilýär. Günüň infragyzyl şöhlesiniň täsiri netijesinde ýüregiň, böwregiň, öýkeniň, el-aýagyň, deriniň, içki agzalaryň, mäzleriň gan damarlary giňeýär. Organizm durşuna sazlaşykly işläp adam sagalýar. Bu bejergide süňkdäki kalsiý, fosfor ýetmezçiligi, ganyň düzümi kadalaşýar.

  Baýramaly şypahanasynda berilýän bejergileriň täsiri: böwrek keselleri 90%-e çenli ýagdaýlary gowulanyp, olaryň ýüzleriniň çişleri, endamlarynyň agyrylary aýrylýar. Gan basyşy beýik derejelerde peselip kada gelýär. Peşew bilen köp mukdarda ýetirilýän organizm üçin iň zerur bolan belok çykmasy kesilip, organizm sagalýar. Uzak ýurtlardan ejir çekip gelýän “emeli böwrek” ulanyp ýaşaýan, agyr kesellileriň saglygy has gowulanyp ömri uzalýar. Böwrek ýetmezçiligi aýrylyp böwrege, endama duz ýygnamak, sowuklamanyň beterleşmegi aýrylýar.

Baýramaly şypahanasynda bejergi almak üçin görkezmeler:

Şypahananyň esasy ugry klimatoterapiýa.


Şypahana bejergisine esasy görkezmeleri:

(15-nji aprelden 05-nji noýabry aralygy)

- ýiti glomerulonefritden soňky galyndylar-proteinuriýa, gematuriýa, silinduriýa

 (ýiti döwründen 6-8 aý geçenden soň);

- uzaga çeken ýiti glomerulonefrit (1ýyla çenli) böwregiň ýeterlik işjeňligi bilen;

- dowamly diffuz glomerulonefrit, nefrotiki görnüşi, proteinuriýaly we çişler bilen böwrekleriň ýeterlik işjeňliginde ýa-da onuň ujypsyz peselmeginde;

- dowamly diffuz glomerulonefritiň gipertoniki görnüşi (180/100 mm.sim. süt. ýokary bolmadyk arterial gan basyşly), böwrekleriň aram peselen işjeňligi bilen;

- dowamly diffuz glomerulonefritiň latent görnüşi, böwrekleriň aram peselen işjeňligi bilen;

- dowamly başlangyç (urologiki, obstruktiw bolmadyk) piýelonefritiň remissiýa döwründe, 180/100 mm.sim.süt. ýokary bolmadyk arterial gan basyşly leýkosituriýa, bedeniň ýokary gyzgynlykly üşütme, böwregiň sanjysy, böwrekleriň aram peselen işjeňligi bilen;

- dowamly sistit (inçekesel etiologiýasyz) remissiýa döwründe;

- böwrek daş keseli: a) peşew bölüp çykaryş ýollarynda özbaşdak çykmaga ukyply daşlaryň bolmagy; b) peşew ýollarynyň operasiýadan soňky ýagdaýlary operasiýadan 6 aýdan soň) peşewiň kadaly çykyşynyň funksional we anatomiki üýtgeşmeleriniň bolmazlygynda;

-peşew bölüp çykaryş ulgamynyň dogabitdi anomaliýalary, böwrek ýetmezçiliginiň alamatlarynyň bolmazlygynda;

-böwrek amiloidozy, ýeňil ýa-da orta agyrlygy (aýdyň işjeňligi, aýdyň bildirýän ýaýraw çişleri, gipoproteinemiýa we anemiýa bolmadyk).

(02-nji noýabrdan 24-nji marty aralagy)

- ýürek-damar ulgamynyň keselleri;

- merkezi nerw ulgamynyň funksional bozulmalarynda;

- daýanç-hereket ulgamynyň we çetki nerw ulgamynyň kesellerinde.


Bejeriş suwuny ulanmaklyga goşmaça görkezmeleri

I. Ýürek-damar ulgamynyň keselleri:

1. Gipertoniki keseliniň I-II-nji derejesi;

2. Ýüregiň işemiýa keseli. Dartgynly stenokardiýa I-II-nji funksional synpy;

3. Miokardyň infarktyndan soňky kardioskleroz (infarktdan 3 aý soň), ýüregiň

    ritminiň we geçirijilik ukybynyň kadaly ýagdaýynda;

4. Gan aýlanyşynyň ýetmezçiligi I-II funksional synp;

5. Infeksion-allergiki miokarditden soňky ýagdaý;

6. Neýrosirkulýator distoniýa gipertoniki ýa-ada gipotoniki görnüşinde.

II. Merkezi nerw ulgamynyň keselleri:

1. Kelle beýniniň gan aýlanyşynyň ýiti bozulmalaryndan soňky ýagdaýlary;

2. Serebro-waskulýar keselleri;

3. Nerw ulgamynyň funksional keselleri;

4. Polineýropatiýalar; muskullaryň we muskul-sinaps keselleri; kelle we oňurga beýniniň kökjagazlaryň örümleriniň, nerw sütünleriniň şikesden soňky ýagdaýy, wegetatiw nerw ulgamynyň bozulmalary.

III. Periferiki nerw ulgamynyň keselleri:

1. Oňurganyň osteohondrozy ikilenji newrologiki bozulmasy bilen;

2. Dowamly spondiloartroz (inçekeselden däl), şikesden soňky spondilopatiýa;

3. Dowamly distal angiopolineýropatiýalar, şol sanda süýjili diabetde;

4. Polinewritlerden, mono-poli-gemiparezlerden soňky ýagdaý;

5. Ýokanç däl etiologiýaly bogunlaryň gyşardyjy gaýnaglama keseli.

IV. Daýanç-hereket ulgamynyň keselleri:

1. Artrozlar, artritler poliartritler (inçekesel etiologiýaly başgalar);

2. Bogunlaryň deformirlenen osteoartozlary;

3. Şikesden soňky daýanç-hereket agzalaryň bozulmalary.


Garşy görkezmeler:

1.   Hemme keselleriň ýiti döwri;

2.   Ýiti, ýiti asty glomerulonefrit ähli görnüşleri’

3.   Dowamly duffuz glomerulonefridiň ähli görnüşleri;

4.   Dowamly duffuz glomerulonefridiň ähli görnüşleri AGB 180/100 mm.sm.st.

      ýokary bolan ýagdaýynda;

5.   Böwrek amiloidozy ähli görnüşleri;

6.   Böwrek inçekeseli;

7.   Böwregiň polikistozy, gidronefrozy;

8.   Hirurgiki bejergini talap edýän böwrek daş keseli;

9.   Ýüregiň işemiýa keseli III-IV funksional synp;

10. Miokardyň infarktynyň ýiti, ýiti asty döwri;

11. Arterial gipertoniýa IIIb-IV dereje;

12. Ýokanç keselleriň ýiti döwründe;

13. Howply täze döremeler;

14. Gan akma;    


“Ýyly suw” şypahanasy



Döredilen senesi: 2009-njy ýylda 80 orunlyk  we 2011-nji ýylda  200 orunlyk täze bina guruldy.

Salgysy: Ahal welaýatynyň Bäherden etraby “Ýyly suw” şypahanasy.

Iş telefony:  800-131-2-38-51 , 800-131-2-37-98.

Faks:  993 800-131-2-38-51.

E-mail: yyly-suw@online.tm


“Ýyly suw”  şypahanasy Ahal welaýatynyň Bäherden etrabynyň  günortasynda  9 kilometr uzaklykda, Köpetdagyň eteginde ýerleşýär. Mineral suwlarynyň bejerijilik aýratynlyklary 1974-nji ýyldan bäri mälimdir. “Ýyly suw” şypahanasynyň täze taryhy 2009-njy ýylyň 28-nji noýabryndan başlanýar. Hormatly Prezidentimiziň tagallasy bilen gurlan şypahananyň 80 orunlyk binasy açyldy. 2011-nji ýylyň dekabr aýynda 200 orunlyk täze bina gurlup ulanmaga berildi. “Ýyly suw” şypahanasynda jemi 6 sany dik guýular bar.


№ 16 guýy sulfat, magniý-natrili minerallaşmasy 1,7-2,2 (pH 7,5) temperaturasy 24º çuňlugy 600 metr.

№ 17 guýy sulfat, magniý- natrili minerallaşmasy 2,2-2,5 (pH 7,6) temperaturasy 33º çuňlugy 800 metr.

№ 16, 17 guýylar goşundysyz häsiýetsiz suwlar toparyna degişli.

№ 18 guýy gowşak sulfitli sulfat, kalsiý-natriýli minerallaşmasy 2,8 (pH 7,8) temperaturasy 28º Serowodorod 20-25 mg/dm³ çuňlugy 1200 metr.

№ 19 guýy gowşak sulfitli sulfat-natriýli minerallaşmasy 4,1 (pH 7,3) temperaturasy 38º Serowodorod 55 mg/dm³ çuňlugy 1800 metr.

№ 20 guýy orta sulfitli hlorid sulfatly kalsiý-natrili minerallaşmasy 5 (pH 7,4) temperaturasy 49º Serowodorod 80-85 mg/dm³ çuňlugy 2000 metr.

№ 21 guýy orta sulfitli hlorid sulfatly kalsiý-natrili minerallaşmasy 5 (pH 7,4) temperaturasy 50º Serowodorod 80-85 mg/dm³ çuňlugy 2100 metr.

“Ýyly suw” şypahanasyndaky № 16; 17 guýylaryň suwlaryny bejeriş naharhana suwunyň kesel bejeriş häsiýetlerini anyklamak maksady bilen, köp wagtlaryň dowamynda geçirilen synaglaryň we barlaglaryň netijesinde bu mineral suwlary kesel bejermekde peýdalanmagyň usullary işlenip düzüldi.

 

Bölümleri:

1. Anyklaýyş bölüminde ultrases barlagy, elektrokardiografiýa barlagy, barlaghana barlaglary geçirilýär.

2. Mineral suw bilen bejeriş bölüminde: mineral suw bilen adaty wanna görnüşinde, mineral suwa howa akymyny goşup suw asty owkalama görnüşinde, şarko duşy, aýlawly duş, aşakdan we ýokardan iniji duşlar arkaly bejergiler amala aşyrylýar.

3. Fizioterapiýa bölüminde: dermanly elektrofarez, ionofarez, şöhle bilen bejeriş, ultrases bejergisi, ingolýasiýa, iňňe bilen bejeriş, adaty bejeriş owkalama, fitoterapiýa, parafin, ozokerit hem-de palçyk ýapgylary bilen bejeriş, bejeriş bedenterbiýe otagynda bolsa, fiziki maşklary arkaly dikeldiş-sagaldyş bejergileri geçirilýär.

Gidrokolonoterapiýa otagynda bolsa, ýogyn içegäni suw bilen ýuwmak bejergisi geçirilýär


Görkezmeler:

1. Bedeniň daýanç-hereket synalarynyň keselleri: Dowamly artritler we rewmatiki poliartritler, dowamly spondiloarttiritler.

2. Ýürek damar ulgamynyň keselleri:  I-II derejeli arterial gipertoniýa, ýürek işemiýa keseli, miokarditler,miokardiodistarfiýa, koronar we beýni ganaýlanyşynyň bozulmalary.

3. Nerw ulgamynyň keselleri:  Merkezi we çetki nerw ulgamlarynyň kesellerinde hem-de şikesden soňky ýagdaýlarda, nerw ulgamynyň funksional kesellerinde, radikulit, poliradikulit, pileksit, newrit, kelle beýni şikeslerinden soňky ýagdaýlar, newrozlar.

4. Bedeniň iýmit siňdiriş ulgamynyň keselleri:  Dowamly gastritler ýiti däl döwründe, duedenit, holosestit, kolit, aşgazana we on iki barmak içegä ýara düşüp ýiti däl döwründe, inçe we ýogyn içegäniň dowamly sowuklama kesellerinde ýiti däl döwründe, bagryň we öt halta ýollarynyň dürli dowamly kesellerinde, öt çykaryjy ýollaryň diskineziýalarynda.

5. Deri keselleri:  Psoriaz, neýrodermitler, ekzemalar, dermatitler, demrewler, witiligo.

6. Allergiki keseller:  Allergiki dermatit, iýmit we derman serişdelere allergiki reaksiýalar.

7. Jyns agzalarynyň keselleri:  Endometrit, uretrit, kolpit.

8. Endokrin keselleri:  Süýjüli diabetiň 2-nji tipi, galkan şekilli mäziň ýod ýetmezçiliginden döreýän kesellerinde.


Garşy görkezmeler:

1. Hemme keselleriň ýiti döwri.

2. Ýürek damar keselleriniň dekompensasiýa döwri.

3. Ganaýlanyşygynyň bozulmasynyň 3-nji derejesi.

4. Howply täze döremeler.

5. Inçekesel.

6. Hirurgiki bejergini talap edýän öt daş keseli.

7. Ýokanç keseller.

8. Göwrelilik.

9. Gan akma.

10. Dem gysma.




   



      

   

Mary welaýat çagalar hassahanasy

SAGLYK SYÝASATY – ÖSÜŞLERDEN ÖSÜŞLERE



Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda “Saglyk” Döwlet maksatnamasyny durmuşa geçirmek, ilatymyzyň saglyk ýagdaýyny has-da gowulandyrmak, adam ömrüniň dowamlylygyny artdyrmak, saglygy goraýyş hyzmatlaryny halkara ölçeglerine laýyklykda ösdürmek hem-de innowasion tehnologiýalara, öňdebaryjy lukmançylyk ylmyna, tejribesine esaslanýan kämil we ýokary derejeli saglygy goraýyş ulgamyny ösdürmek ugrunda bimöçber tagallalar edilýär.

Türkmenistanda saglygy goraýşy ösdürmegiň çäklerinde dürli keselleriň ýaýraýyş howpunyň alamatlaryny we dowamly keselli näsaglary irki döwürde ýüze çykarmak hem-de olara gözegçilik etmek boýunça çäreleri işläp düzmeklige, şeýle hem amala aşyrmaklyga aýratyn üns berilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň  2015-nji  ýylyň  30-njy  aprelindäki 14225  belgili  kararyna, Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň 2018-nji ýylyň 16-njy iýulyndaky 242 belgili buýrugyna  laýyklykda  Mary şäherinde täze welaýat çagalar hassahanasynyň gurlup ulanylmaga berilmegi “Saglyk” Döwlet maksatnamasynyň durmuşa geçirilýändiginiň nobatdaky subutnamasy bolup durýar. Bu hassahana Birleşen Arap Emirlikleriniň Halifa Bin Zaýed Al-Nahaýan adyndaky Gaznasynyň haýyr-sahawat serişdeleriniň hasabyna gurlup ulanylmaga berildi.

Mary welaýat çagalar hassahanasynyň esasy ugurlary – keselleriň öňüni almakdan we bejermekden ybarat bolup durýar. Bu bejergi ygtybarly we iň täze usullar arkaly amala aşyrylýar. Hassahana iň häzirki zaman tehnologiýalary özünde jemleýän lukmançylyk enjamlary  bilen üpjün edilip, halkara kadalaryna doly laýyk gelýär.

Hassahana dünýä ülňülerine laýyklykda, ýokary derejeli lukmançylyk kömegeni bermäge, işi gurnamaklygyň usullaryny kämilleşdirmäge, anyklaýyşda we bejergide innowasion usullary ornaşdyrmaga, bu merkeze ýüz tutýan näsaglara oňaýly we rahat ýagdaýda barlag we bejergi şertlerini döretmäge mümkinçilikleriniň bardygy bilen tapawutlanýar.

Mary welaýat çagalar hassahanasy 120 ýatymlaýyn orna niýetlenendir.Olardan

1.Newrologiýa bölümi-30 orun.

2.Hirurgiýa bölümi-20 orun.

3.Umumy pediatriýa bölümi-30 orun.

4.Rewmokardiologiýa bölümi-30 orun.

5.Reanimasiýa we anesteziologiýa bölümi-9  orun.

6.Kabul ediş bölümi.

7.Maslahat beriş we anyklaýyş bölümi.

8.Şöhle bilen anyklaýyş bölümi.

9.Barlaghana bölümi.

10.Saglygy goraýyş statistika bölümi.

11.Fizioterapiýa bölümi.

12.Gan banky.

Ýatymlaýyn bölümleri dünýäniň ösen tehnologiýaly enjamlary bilen enjamlaşdyrylan. Bölümlerde otaglar bir we iki adama niýetlenen bolup, otagyň içinde ähli amatlyklar döredilen.

Gaýragoýulmasyz ýagdaýlar ýüze çykanda näsaga bejergi alýan otagynda ilkinji kömek bermek üçin gerek bolan kislorod, elektrosorujy enjamy her bir otagda aýratynlykda ýerleşdirilen. Şeýle-de beýleki bölümlerden gerek bolan hünärmenleri, reanimatolog lukmanlary çagyrmak üçin ýörite çagyryş enjamy her bir otagda ýerleşdirilen.


Hassahanayň kabul ediş bölüminde gaýragoýulmasyz we meýilleşdirilen ýagdaýlarda ýüz tutýan näsaglara ýokary derejeli saglygy goraýyş kömegini bermek üçin hemme şertler bar. Gaýragoýulmasyz ýagdaýlarda gelen näsag çagalara şol ýerde ilkinji kömek bermek üçin ýörite döredilen otagda näsagyň keselini anyklamak üçin Ultrases barlag enjamy, Rentgen we EKG enjamlary oturdylan. Güýçlendirilen bejergi geçirmek üçin merkezleşdirilen kislorod, elektrosorujy, defibrilýator, infuzomat, emeli dem beriş enjamlary, näsagyň arterial gan basyşyny, ýürek urgusyny, gyzgynyny, ganda kislorodyň we kömürturşy gazynyň mukdaryny yzygiderli ölçemek üçin monitorlar oturdylan. Şeýle hem gaýragoýulmasyz ýagdaýlarda operasiýa geçirmek üçin hemme enjamlar bilen üpjün edilen ýörüte operasiýa otagy ýerleşdirilen.


Anyklaýyş we maslahat beriş bölümi dünýä ülňülerine laýyk gelýän ýokary tilsimatly lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edilendir. Bölümde hasaba alyş otagy we hünärmenleriň otaglary  ýerleşdirilen. Hassahana ýüz tutan çagalaryň gysga wagtda kesellerini anyklap, kesele kesgitleme goýlup, döwrebap bejergi bellemeklige we gatnaw şertlerinde näsaglaryň bejergisiniň netijesine köp ulgamlaýyn gözegciligi amala aşyrmaklyga mümkincilikler döredilen. Anyklaýyş we maslahat bölüminde her bir näsag ýöriteleşdirilen elektron ulgamy arkaly hasaba alynýar we degişli hünärmene ugradylýar. Näsaglary kabul etmeklik elektron nobaty arkaly amala aşyrylýar. Bölümde kardiolog, endokrinolog, stomatolog,                                                  okulist, hirurg, urolog, ortoped, deri-wenerolog, çaga ginekolog, surdolog lukmanlaryň ýöriteleşdirilen otaglary, çagalaryň irki ösüşine  irki goşulyşma otaglary ýerleşdirilen. Bu otaglaryň ählisi dünýäniň iň öňdebaryjy Toshiba, Karl Storz, Draeger, Fujinon, Stelco, Medconcept, Riester, Fazzini, Cardioline, Fresenius kompaniýalarynyň enjamlary bilen enjamlaşdyrylan. Bu hem öz gezeginde ýokary takyklygy bilen tapawutlanýan barlaglary gysga wagtda geçirmeklige mümkinçilik döredýär.



    Barlaghana bölüminde  labarator  barlaglarynyň  ähli  görnüşleri  geçirilýär,  olar  adam  bedeniniň  ýaşaýyş  üçin  örän  möhüm  agzalarynyň  we  ulgamlarynyň  gurluş  we  funksional  taýdan  häsiýetlendirilmegine  ýardam  berýär. Ýewropanyň  ösen  döwletleriniň  “Simens,  ELIT Tech Group, Horiba ABX, Thermo Fisher Scentific,  BioMerieux”  kompaniýalarynyň  döwrebap  analizatorlarynyň  kömegi  arkaly,  ýaglaryň, uglewodlaryň,  beloklaryň we minerallaryň   çalşygyndaky  özgerişlikleri ýüze  çykaryp  boýar.  Içki  mäzleriň, gemostaz  ulgamynyň  görkezijilerine  baha berip, barlagy halkara  ülňülerine  laýyk  geçirmäge  mümkinçilik  berýär. Hassahanada oturdylan ýörite ulgam hemme bölümlerden barlagdan geçirmek üçin alnan gan nusgalaryny awtomatlaşdyrylan usulda  5 sekuntda barlaghana gelmäge we taýýarlanan jogaplaryny bölümlerine barmaga mümkinçilik berýär.

     Fizioterapiýa bölüminde elektroforez, ultrases, ingalýasiýa, UWÇ, amplipuls, dorsenwal, ultramelewşe şöhlelendirme enjamlary, parafin, owkalama, bejeriş bedenterbiýe otaglary ilata hyzmat edýär.

Şöhle bilen anyklaýyş bölüminde oturdylan Ýaponiýanyň Toshiba kompaniýasynyň enjamlary näsaglaryň kesellerini anyklamakda uly mümkinçilikler döredýär.

  Magnit rezonans tomografiýa otagynda kelläniň, süňkleriň, oňurgalaryň, çanaklyk agzalarynyň, gipofiziň, garyn boşlugynyň agzalarynyň, bogunlaryň MRT barlagy, gerek bolan halatlarynda angiografiýa we kontrastly MRT barlagy geçirilýär.

   Kompýuter tomografiýa otagynda hemme organlaryň KT barlagy, gerek bolan halatlarynda bolsa  kontrastly KT barlagy geçirilýär.

   Rentgenografiýa otagynda sanly rentgen enjamy bolup hemme görnüşdäki rentgenografiýa, rentgenoskopiýa, angiografiýa, kontrastly urografiýa, aşgazan-içege ýollarynyň bariý bilen barlaglary, äň süňkleriniň, dişleriň, türk eýeriniň rentgenogrammasy geçirilýär.



        

 Mary welaýat çagalar hassahanasynyň hirurgiýa bölüminde näsag çagalar gije-gündiziň dowamynda gaýragoýulmasyz we meýilleşdirilen ýagdaýlarda kabul edilýär. Bu bölümde üç sany operasiýa geçirilýän otag bolup, olar dünýäniň ösen tehnologiýalaryny özünde jemleýän lukmançylyk enjamlary bilen üpjün edilendir. Bu ýerde oturdylan Germaniýanyň Karl Storz kompaniýasynyň Laparoskop enjamy näsaglarda çylşyrymly operasiýalary geçirmäge we çagalaryň hassahanada bolýan günlerini azaltmaga ýardam berýär.


    Mary welaýat çagalar hassahanasy Mary welaýatynyň Mary şäheriniň Görogly köçesiniň 1 “b”  jaýynda ýerleşýär.

Elektron salgymyz: chagahassahana@online.tm

 Telefon we faks belgisi +993 522 4 45 25

Merkezi bejeriş-sagaldyş hassahanasy (MBSH)


Salgysy: 744000, Тürkmenistan, ş.Aşgabat, Saparmyrat Türkmenbaşy şaýoly, 21

Iş telefonlary: (+99312) 94-67-19; (+99312) 94-57-16

Fax: (+99312) 94-65-40

Elektron salgysy: MBSH70@online.tm

TSG we DSM–niň

Merkezi bejeriş-sagaldyş hassahanasynda ýetilen sepgitler.


Garaşsyz, baky Bitarap Watanymyzda ynsan saglygyny goramak döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biridir. Hormatly Prezidentimiziň  parasatly içeri we daşary syýasatynyň netijesinde dünýä halklary Türkmenistany sagdynlygyň we ruhubelentligiň ýurdy hökmünde tanaýarlar. Sagdyn durmuş ýörelgesiniň işjeň hemaýatkäri bolan Arkadagymyzyň tagallasy we başlangyçlary bilen ýurdumyzda döwletiň baş baýlygy bolan ynsan saglygy ugrunda uly işler durmuşa geçirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň Türkmenistany durmuş ­ ykdysady taýdan  ösdürmegiň 2011­2030­nji ýyllar üçin Milli maksatnamasynda hem-de “Saglyk’’ Döwlet Maksatnamasynda öňde goýulan wezipeleri  amala aşyrmakda Merkezi bejeriş-sagaldyş hassahanasy hem öz goşandyny goşýar.

“Saglyk” Döwlet Maksatnamasyny durmuşa ornaşdyrmak, maýyplyga getirýän dowamly keselleriň öňüni almak, olary irki döwürde ýüze çykarmak we bejermek, şeýle hem bu kesellerden döreýän ölümçiligi azaldyp, raýatlarymyzyň sagdyn bolmagyny gazanmak we ömür dowamlylygyny uzaltmak üçin hassahanada zerur işler alnyp barylýar.

Hassahanada düýpli abatlaýyş işleri geçirilip, dünýä ülňülerine gabat gelýän ýokary hilli lukmançylyk enjamlary  ornaşdyryldy.

Hassahananyň düzüminde anyklaýyş-maslahat beriş, maşgala, diş bejeriş, barlaghana, rentgen, funksional anyklaýyş, fizioterapiýa bölümleri we ýatymlaýyn bejeriş bölümi bar. 1998-nji ýyldan bäri hassahanada tölegli lukmançylyk hyzmatlary ýola goýuldy. Ýurdumyzyň islendik ýerinden gelen raýatlar ýokary hilli tölegli hyzmatdan peýdalanyp bilýärler.


Hassahana berkidilen ilata maşgala ýörelgesi boýunça saglygy goraýyş hyzmatlary berilýär we ol barha kämilleşdirilýär.. Maşgala lukmanlary tarapyndan ilat arasynda keselleriň öňüni almak, olary öz wagtynda ýüze çykarmak maksady bilen giňişleýin wagyz-nesihat işleri alnyp barylýar. Zerur bolan ýagdaýynda ilkinji bejeriş işleri hem geçirilýär. Bu bolsa özüniň oňat netijesini berýär. Hassahanada birnäçe ýyllaryň dowamynda ene-çaga ölümçiligi, inçekeseliň ötüşen görnüşi hasaba alynmady.

Meýletin döwlet saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasy boýunça şertnama baglaşan raýatlaryň arasynda yzygiderli geçirilýän wagyz-nesihat işleri öz netijesini berýär. Onuň netijesinde lukmançylyk hyzmatlarynyň ýokary hilli we bökdençsiz ýerine ýetirilmegi üpjün edilip, hassahanamyza degişli ilat saglygy goraýyş ätiýaçlandyrmasynyň ýeňilliklerinden peýdalanýarlar.

Hassahanada elektron resminamalar dolanyşygy ulgamy ýöredilip, häzirki wagtda bu ugurda uly işler alnyp barylýar. Bu ulgam näsaglaryň saglyk ýagdaýyny elmydama gözegçilikde saklamaga, olar barada maglumatlary çalt, bökdençsiz almaga ýardam edýär.


     Anyklaýyş maslahat-beriş bölümi dünýä ülňülerine gabat gelýän ultrases barlag (USB), elektrokardiografiýa (EKG), endoskopiýa, rentgenografiýa, we ş.m. dürli barlaglary geçirmek üçin enjamlar bilen üpjün edilen.Bu häzirki zaman  lukmançylyk enjamlary arkaly keseller anyklanylyp, bejergi çäreleri kesgitlenilýär. Dikeldiji bejeriş işleri fizioterapiýa, ozokerit ýapgysy, gidrokolonoterapiýa, iňňerefleksoterapiýa, azonoterapiýa, lazerterapiýa ýaly bejeriş görnüşlerde we owkalama, oňurga çekme, bejeriş bedenterbiýe maşklaryndan ybaratdyr. Bulardan başga-da raýatlara suwasty owkalaýyş , sirkulýar duş, duş şarko hyzmat edýär.

     Terapiýa bölüminde ähli amatlyklary bolan bir we iki orunly ýatymlaýyn otaglarynda ýokary hilli lukmançylyk  hyzmatlary edilip, bu ýere gelýän raýatlaryň saglygyny bejermäge ýardam edilýär. Bölümde näsaga öz wagtynda ýokary hilli barlaglar geçirilip, näsagyň bejergisinde döwrebap , netijeli, häzirki zaman  derman serişdeleri ulanylýar.


   Berkarar döwletimiziň bagyýarlyk döwründe ilatyň saglygyny goramak, abadan we bagtyýar durmuşda ýaşamak ugrunda alada edýän hormatly Prezidentimiziň ýolbaşçylygynda Türkmenistanda ýokanç däl kesselleriň öňüni almak we olaryň garşysyna göreşmek boýunça Aşgabat Jarnamasynda bellenilen wezipeleri 2014-2020-njy ýyllarda amala aşyrmagyň milli strategiýasyndan ugur alyp kesselleriň öňüni almak barada uly işler alnyp barylýar.

      Hassahanada TSG we DSM–niň başlangyjy bilen 2000-nji ýylyň oktýabr aýynyň 2-ne açylan “Diabet merkezi” raýatlaryň hyzmatynda. Bu merkezde ýörite süýjüli diabet keselli näsaglar bilen okuw sapaklaryny geçirmek üçin görkezme esbaplar, gollanmalar bilen gurnalan otaglarda öz ugurlary boýunça ýokary bilimli endokrinolog lukmanlar iş alyp barýarlar.

     Süýjüli diabet merkezi “Diabet kesel däl-de, durmuşyň aýratyn özbaşdak keşbidir” diýen adalgadan ugur alyp işleýär.

       Häzirki wagtda diabet okuw merkezi öz işini ýokary derejede alyp barýar. Hepdede bir gezek süýjüli diabet keselli näsaglar üçin okuw sapaklary geçirilýär.Geçirilýän okuw sapaklarynyň netijesinde soňky ýyllarda gipo we giperglikemiýaly näsaglaryň sany ep-esli azaldy.


      Näsaglar süýjüli diabet keseliniň ýüze çykmagyny sagdyn durmuş düzgünleriniň bozulmagynyň netijesi diýip düşünýärler. Diabet merkezlerinde okuw sapaklarynda öwrenen öz-özüne gözegçilik etmek endikleri we täze döwrebap bejergileriň ulanylmagy diabetli näsaglarda bu keseliň gaýraüzülmeleriniň azalmagyna getirdi. Bejerginiň her näsag üçin aýratynlykda saýlanylyp alynmagy gaýraüzülmeleriň ýüze çykmak howpuny azaldýar.

Ýokaç däl keselleriň ýüze çykmagynda howp faktor bolup durýan artykmaç agramly näsaglary ýüze çykarmakda we bejermekde uly işler alnyp barylýar. “Diabet merkezine” degişli bolan raýatlaryň endokrinologiýa ulgamy boýunça registrleri düzüldi we häzirki wagytda bu işler dowam etdirilýär.

Ösüş pediatriýa we çaga irki goşulyşma ulgamynda innowasion tehnologiýalaryň ulanylyşy

Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkezi

Salgysy:744013, Türkmenistan, ş.Aşgabat, Görogly köçesi, 80

Iş telefonlary: (+99312) 369349; (+99312) 368276

Faх: (+99312) 368257


Türkmenistanda halkyň saglygy hakyndaky alada döwletiň iň möhüm ileri tutulýan ugrudyr. Ýurt çaganyň ösüşini we saglygyny üpjün etmäge gönükdirilen esasy halkara  konwensiýalaryna we strategiýalaryna goşuldy, şeýle hem Türkmenistanda Halkara guramalar bilen hyzmatdaşlykda «2011-2015-nji ýyllar üçin çaganyň irki ösüşi we ony mekdebe taýýarlamak» Milli maksatnama;  Türkmenistanda ösüş pediatriýasyny  we irki goşulyşma ulgamyny ornaşdyrmagyň  “Konsepsiýasy” we ony ýerine ýetirmegiň 2016-2020 –nji ýyllar üçin hereketleriň meýilnamasy taýýarlandy. 

Çaganyň irki ösüşi baradaky maksatnama häzirki wagt iň bir öňde tutulýan ugurlaryň biri bolup durýar. UNIСEF we Birleşen milletler guramasynyň beýleki wekillikleri bilen hyzmatdaşlykda öňde goýulan meseleleri amala aşyrmakda uly depginde iş alyp barylýar. Onuň esasy maksady - çaganyň talaba laýyk ösmegi üçin maşgalanyň hemme taraplaýyn täsir etmekligi arkaly, çaganyň öz potensialyny doly ösdürmeklik hukugyny üpjün etmek bolup durýar.

Çaganyň ösüşiniň bökdelmeginiň ir ýüze çykarylmagy we ir goşulyşma (ösüş pediatriýasy), çagalaryň ösüşden yza galmak howpunyň we maýyplygyň peselmegine kömek edip biler hem-de çaganyň talaba laýyk ösmegi üçin ähli gerekli şertleri döredip biler. UNIСEF bilen özara ylalaşylan meýilnama laýyklykda çaganyň irki ösüşi boýunça maksatnamanyň çäginde bu ugurda milli trenerleri we inçe hünärmenleri taýýarlamak göz öňüne tutulan. EÇSGYKM-de we TDLU EÇSG-ň OYM-de synag etraplaryň Çagalaryň irki ösüşi (ÇIÖ) merkezleriniň hünärmenleri iş ýerinde okadyldy.  Ýurdumyzyň ähli etraplarynyň ÇIÖ boýunça jogapkär hünärmenleri çaganyň ösüşden yza galmaklygyny ir ýüze çykarmagyň we ir goşuluşmagyň esaslary barada 3 günlük okuw sapagyny geçdiler. Häzirki wagtda Ankara uniwersitetiniň Çaganyň irki ösüşi Merkeziniň hünärmenleriniň gatnaşmagynda tapgyrlaýyn treningler geçirilýär we 10 sany Milli trenerler taýýarlandy hem-de welaýat trenerlerini okatmak başlanyldy. Ösüş pediatriýasy boýunça baş bilermen professor Ilgi Ertemiň gatnaşmagynda yzygiderli okuw treningleriniň we ONLAÝN okuw sapaklarynyň geçirilmegi netijesinde irki ösüş boýunça synag etraplaryndan 15 trener taýýarlandy (Daşoguz, Lebap, Mary).  5 sany synag etraplarynda irki goşulyşma gullugy ornaşdyrylyp başlandy (ş.Daşoguz, ş.Mary, etrap Ýolöten, etrap Saýat (Sakar), ş.Türkmenabat). Ankara uniwersitetiniň hünärmenleriniň gatnaşmagynda şu ýylyň mart aýynda Mary welaýatynyň irki ösüş Merkezlerinde monitoring geçirildi we geçirilýän işlere baha berildi (№3 Saglyk öýi, etrap Ýolöten).

UNIСEF-ň goldaw bermeginde bu maksatnamanyň çäginde Ankara uniwersitetiniň Çaganyň irki ösüşi Merkeziniň hünärmenleri bilen ýakyn hyzmatdaşlyk ýola goýuldy.


Professor Ilgi Ertemiň welaýat hünärmenleri bilen Onlaýn- okuw sapaklaryny geçirýän pursady.

   2018-nji ýylyň iýun aýynyň 5-6 günlerinde Belarusiýa respublikasynyň Minsk şäherinde “Çaga üçin irki goşulyşma: ulgamy berkitmek we maşgalanyň hukuklaryny hem-de mümkinçiliklerini giňeltmek” atly  geçirilen Ýewropanyň we Merkezi Aziýanyň regional konferensiýasynda, EÇSGYKM-ň Çagalaryň ösüşi we irki dikeldiş bölüminiň müdiri Berdiýewa S.A. “Çaganyň irki ösüşi ugrundaky Milli syýasat, ýetilen sepgitler” barada çykyş etdi.

   Garaşsyzlygyny almagy bilen Türkmenistanda «2011-2030-njy ýyllar üçin Türkmenistanyň  durmuş-ykdysady ösüşiniň milli maksatnamasynyň» çäklerinde ilatyň hal-ýagdaýyny we saglygyny gowulandyrmak üçin ep-esli tagallalar edildi. Türkmenistan «Çaganyň hukuklary boýunça konwensiýa», «Mümkinçilikleri çäklendirilen adamlaryň hukuklary hakyndaky konwensiýa» ýaly halkara bileleşiginiň esas goýujy resminamalaryna goşuldy. Hökümet  «Müňýyllygyň ösüşiniň maksatlary», «Çagalaryň diri galmagy, borçnamalaryň tassyklanylmagy boýunça global başlangyç», «3 ýaşdan kiçi çagalary çagalar öýlerine ýerleşdirmegi bes etmek» halkara başlangyçlaryny amala aşyrmak boýunça borçnamalary kabul etdi.  Lukmançylyk kömeginiň hilini   we elýeterliligini üpjün etmäge, bejeriş edaralarynyň infrastrukturasyny döretmäge  gönükdirilen «Türkmenistanyň saglygy goraýyş ulgamyny ösdürmek boýunça döwlet maksatnamasy» ornaşdyrylýar.     «Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi goramak hem wagyz etmek we çaga iýmit önümlerine bildirilýän talaplar» hakyndaky Türkmenistanyň kanuny kabul edildi.    

2015-2019-njy ýyllar üçin «Türkmenistanda eneleriň, täze doglan bäbekleriň, çagalaryň we ýetginjekleriň saglygyny goramak boýunça milli strategiýa» ornaşdyrylýar. «2013-2017-nji ýyllar üçin Türkmenistanyň ilatynyň  sagdyn iýmitlenmeginiň milli maksatnamasynyň» işine baha berildi we täze maksatnamanyň düzgünnamasy işläp taýýarlandy.  

Türkmenistanda ösüş pediatriýasy we irki goşulyşma ulgamyny ornaşdyrmagyň   Konsepsiýasy we ony ýerine ýetirmegiň 2016-2020 –nji ýyllar üçin hereketleriň  Meýilnamasy ornaşdyrylýar. Ony amala aşyrmak maksady bilen ähli welaýat merkezlerinde we Saglyk öýlerinde/merkezlerinde Çaganyň irki ösüşi otaglary açylyp, gerekli enjamlar bilen üpjün edildi. Konsepsiýany ornaşdyrmagyň modeli saýlap alynanda saglygy goraýyş ulgamynyň gurluşy göz öňüne tutuldy, ol öz içine saglygy goraýyşyň ilkinji basgançaklaryny, etrap, welaýat derejelerini, saglygy goraýyşyň ýöriteleşdirilen baş edaralaryny – EÇSG ylmy-kliniki merkezini we TDLU EÇSG okuw-ylmy merkezini aldy.

 Neonatal skriningleriň sistemasynyň işi boýunça buýrugyň proýekti we eşidişi bozylmaly çagalary alyp barmagyň protokoly  taýýarlandy. Neonatal skrining geçen çagalaryň elektron registri işläp taýýarlandy, bu patologiýa ýüze çykarylan çagalara soňra monitoring geçirmeklige mümkinçilik berer. Ilkinji, etrap, welaýat we milli derejede irki goşulyşma kömegini bermek boýunça düzgünnama işläp taýýarlandy. Irki goşulyşma kömegini bermek boýunça hünärmenleri taýýarlamak boýunça ýol kartasynyň proýekti işläp taýýarlandy.

 

Şu ýylyň oktýabr aýynyň 17-25 aralygynda Ankara uniwersitetiniň hünärmenleriniň gatnaşmagynda trening geçirilip, milli trenerlere sertifikat berildi hem welaýatlardan gelen hünärmenleri Çagalaryň irki ösüşine gözegçilik edilýän gollanmanyň (ÇÖGG) elektron görnüşi öwredildi.Dünýa boýunça ilkinji bolup, Türkmenistanyň hünärmenleri ÇÖGG boýunça planşet ulanyp başladylar we bu tejribeni  synag etraplarynda ulanmagy meýilleşdirilýär.

Türkmenistanda Çaganyň irki ösüşi boýunça alyp barylýan işler iň oňat tejribeleriň biri hasaplandy we beýleki ýurtlarda ornaşdyrmak üçin teklip edildi.


Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkezi



Döredilen ýyly: 2015 ýyl

Salgysy: 744013, Türkmenistan, ş.Aşgabat, Görogly köçesi, 80

Iş telefonlary: (+99312) 368110; (+99312) 369104

Faх: (+99312) 368108

Elektron salgysy: ecsgykm@online.tm


Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda, saglygy goraýyş ulgamynyň esasy wajyp ugurlarynyň biri enäniň we çaganyň saglygy bolup durýar.

Dünýä ülňülerine laýyk gelýän saglygy goraýyş edaralaryň yzygiderli gurulyp, ulanylmaga berilmegi, olarda innowasion tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy, bejeriş öňüni alyş edaralarynyň mümkinçilikleriniň ýokarlandyryp, keselleriň gysga möhletde, gaýrüzülmesiz bejerilmegine, maýyplygyň öňüni almaga mümkinçilik döretdi.

2015-nji ýylyň iýul aýynyň 20-ne ene we çaga ýokary hilli kömegini bermek üçin niýetlenen 7 gatly täze binalar toplumy 670 orunlyk Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkeziniň açylyp, ulanylmaga berilmegi munuň aýdyň mysalydyr. Ýöriteleşdirilen 28 sany bölümleriň hyzmat etmegi bilen keselleri ýokary hilli anyklamaga we bejermäge ýardam berýär:

1. Kabul ediş bölumi;

2. Barlaghana ylmy-kliniki bölumi;

3. Anyklayyş-maslahat beriş bölumi;

4. Yatymlayyn anyklayyş bölumi;

5. Cagalaryň osüşi we irki dikeldiş bölumi;

6. Fiziobejeriş we bejeriş bedenterbiye bölumi;

7. Cagalaryň gematologiya ylmy-kliniki bölumi;

8. Cagalaryň pulmonologiya ylmy-kliniki bölumi;

9. Cagalaryň allergologiya we immunologiya ylmy-kliniki

bölumi;

10. Caga ic keselleri ylmy-kliniki bölumi;

11. Cagalaryň toksikologiya we gemodializ bölumi;

12. Cagalaryň trawmatologiya-ortopediya we neyrohirurgiya

ylmy-kliniki bölumi;

13. Bir yaşa cenli cagalaryň hirurgiyasy ylmy-kliniki bölumi;

14. Cagalaryň uro-ginekologiya ylmy-kliniki bölumi;

15. Cagalaryň hirurgiyasy ylmy-kliniki bölumi;

16. Cagalaryň yetginjek döwrüniň patologiyasy ylmy-kliniki

bölumi (gyzlar ücin);

17. Cagalaryň anesteziologiya we reanimasiya ylmy-kliniki

bölümi;

18. Şikesleri bejeriş otagy;

19. Operasiya bölumi;

20. Dogrum bölümi;

21. Göwrelileriň patologiyasy ylmy-kliniki bölümi;

22. Dogrumdan soňky ylmy-kliniki bölumi;

23. Bäbekleriň patologiyasy bölümi;

24. Ginekologiya ylmy-kliniki bölumi;

25. Bäbekleriň patologiyasy ylmy-kliniki bölümi (wagtyna

yetmedik we pes agramly bäbekleriň idegi);

26. Bäbekleriň anesteziologiya we reanimasiya bölümi (wagtyna

yetmedik we pes agramly bäbekler ücin);

27. Anesteziologiya we reanimasiya bölümi (akuşercilik we

ginekologiya üçin);

28. Ylmy-usulyyet we guramacylyk, usulyýet we hünar

kämilleşdiriş okuw bölümi.

Merkez ene we çaganyň saglygyny goraýyş ulgamynda wajyp meseleler boýunça daşary ýurtlar bilen ysnyşykly gatnaşyklar alnyp barylýar.

   Hormatly Prezidentimiziň tassyklanan Döwlet maksatnamanyň çäginde  ugrukdyryjy  edara hökmünde Merkeziiň   hünärmenleri tarapyndan ýurdumuzda enäniň we çaganyň saglygyny goramak meseleri boýunça birnäçe maksatnamalar  halkara guramalarynyň   (BSGG, ÝUNICEF, BMG-nyň Ilat gaznasy) gatnaşmagynda  üstünlikli işlenilip ornaşdyrylýar: “Gan azlygyň öňüni almak we oňa garşy göreşmek”(1998ý.); „Duzy ýodlaşdyrylmak we uny demir bilen baýlaşdyrmak“ meýilnamasy (1998ý.);       “Ene süýdi bilen emdirmek we goldamak” (1998ý.); “Çagalaryñ  kesellerini bütewi alyp barmak” (2001); “Bäbeklere ilkinji reanimasiýa kömegini bermek we olara berilmeli ideg” (2006 ý.);  “Howpsuz enelik” (2006ý.);   „Çaganyň diri we öli dogluşynyň görkezijileriniň hasaba alnyşy“ (2007ý.); «Çaganyň irki ösüşi we ony mekdebe taýýarlamak boýunça 2011-2015 -nji ýyllar üçin» (2011ý.); “Türkmenistanda eneleriň, bäbekleriň, çagalaryň we ýetginjekleriň ssaglygyny goramak 2015-2019-njy ýyllar üçin milli strategiýa we iş meýilnama”; “Türkmenistanda ösüş pediatriýasy we irki goşulyşma ulgamyny ornaşdyrmagyň   Konsepsiýasy we ony ýerine ýetirmegiň 2016-2020 –nji ýyllar üçin hereketleriň  Meýilnamasy”.

Bu maksatnamalar enäniň we çaganyň saglygyny goramagyna,  keselleriň öňüni almagyna we netijeli bejermegine hem-de hassahanalarda ýatymlaýyn döwrüni azaltmaga gönükdirilendir. Şu günki saglygy goraýyş strategiýasy bir tarapdan – eneleriň we çagalaryň arasynda öňüni alyş çäreleri geçirmekligine we beýleki tarapdan bolsa, wagtynda näsaglary ýüze çykaryp, olara ýokary hilli lukmançylyk kömegini bermekligine niýetlenendir.

Merkeziň Anyklaýyş-maslahat beriş bolüminde saglygy gorayşyň soňky gazananlary bolan kompýuter tomografiýa, ýader-magnit rezonans, rentgen-flyurografiýa, spirografiýa, ultrases, elektrokardiografiýa, fibrogastroduodenoskopiýa, bronhoskopiýa we beýleki adam bedeninde bolup geçýän üýtgemeleri doly derejede ýüze çykarmakda deňi-taýy bolmadyk enjamlar ornaşdyrylan. Bu bolsa kesel kesgidini doly anyklap, bejergi işlerini gecirmek üçin zerur şertleriň biridir. Merkezde ulanylýan göçme rentgen enjamlaryny hereketleriniň çäklendirilmegi zerur bolan ejir ceken raýatlaryň öz ýerinde näsazlyklaryny takyk anyklamaga uly ýardam beryär.

Merkezde Reproduktiw saglygy goraýyş Milli merkezi hyzmat edýär. Bu gullugyň esasy ugurlary: zenanlarda reproduktiw saglygy öwrenmeklik, zenan we erkek önelgesizliginiň meseleleri, dogabitdi we gazanylan keselleriň öňüni almak maksady bilen göwreli zenanlaryň skrining barlagy, “howp toparyna”degişli we şol sanda göwrelilik döwründe ýitgiler bolan zenanlara pregrawidar taýýarlyk geçirilýär. 

Merkeziň Çagalaryň ýetginjek döwrüniň patologiyasy ylmy-kliniki bölümi Türkmenistanda ilkinji gezek döredilen.Bu bölüm 15–18 yaşly gyzlar üçin niýetlenen. Ýetginjeklik döwründe gyzlaryň arasynda urogenital keselleri irki ýüze çykarmaklyga, bejermeklige, maslahat bermeklige we gerek bolan ýagdaýynda degişli ýöriteleşdirilen gulluklara ugratmaklyga gönükdirilen.Ondan başga-da, sagdyn durmuş ýörelgelerini ýöretmek, reproduktiw saglygyna gözegcilik gecirmek bu bölümiň esasy meselesi bolar.

Merkezde TSG we DSM-niň “Bäbekleriň nesil yzarlaýan kesellerini anyklamak üçin köpçülikleýin saglygy goraýyş barlaglaryny geçirmek hakyndaky” № 127 belgili buýrugyna laýyklykda (29.04.2016ý.) bäbeklere neonatal skrining (doga gipotireoz, adrenogenital sindrom, mukowissidoz, glýukoza-6 fosfat degidrogenaza, fenilketonuriýa, galaktozemiýa) we ehoskrining geçirilýär.

                 

Merkeziň Barlaghana ylmy-kliniki bolümi dünýä belli kompaniýalaryň häzirki zaman ýokary hilli tehnologiýa enjamlary bilen üpjün edilen. Bu enjamlaryň kömegi bilen döwrebap anyklaýyş barlaglaryň şu aşakdaky görnüşleri geçirilyär: umumy kliniki, biohimiýa, bakteriologiýa, immunologiýa, gormon barlaglary, gemostaz ulgamynyň barlaglary,   allergoanyklaýyş, sitologiýa, serologiýa, PSR barlaglary, neonatal skrining we prenatal anyklaýyş.



  


          Merkez Sebitleşdirme maksatnamasyna laýyklykda, 3-nji “A”derejeli hassahana hökmünde ýurt boýunça endokrin, ýürek-damar keselli we agyr akuşerçilik anamnezli ähli göwreli zenanlara dürli ugurlar boýunça, ýokary derejeli, kämil lukmanlar tarapyndan gerekli maslahatlar berilýär. Merkeziň ginekologiýa bölüminde endoskopiki operasiýalar ýola goýuldy.

 

Bäbekleriň anesteziologiýa we reanimasiýa bölümi 28 orunlyk we ekstremal we çenden aşa pes agramly näsag bäbeklere ýokary hilli kömek bermek üçin neýrosonografiýa, ehokardiografiýa, içki organlaryň ultrases, rentgen barlagy geçirmek üçin  döwrebap enjamlar üpjün edilen. Bölümde bäbeklere inwaziw emleriň sany azaldyldy: inwaziw däl SPAP-emeli dem alyş enjamy giňden ulanylýar, peşew kateterleri aýrylyp-diurezi pampersiň agramyny çekmek usuly, bilirubin derejesini anyklamak üçin  transkutant bilirubinometr ulanylýar. Agyr asfiksiýada doglan bäbeklere sazlanýan gipotermiýa we EEG enjamlary ulanmaklyk ýola goýuldy; ekstremal we çenden aşa pes agramly bäbekleriň  ýaşaýyş ukybynyň artýandygyny hem bellenýär.

TSG we DSM-niň «Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi goramak we goldamak» (1998ý.) maksatnamasynyň esasynda ene süýdi bilen iýmitlendirmeginiň esaslary Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň, orta okuw mekdepleriniň okuw meýilnamalaryna girizildi. Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi wagyz etmek maksady bilen, her ýyl sentýabr aýynyň 1-7 aralygynda Milli Ene süýdi hepdeligi bellenýär. Ýaş nesliň sagdyn, kuwwatly bolmaklygyna gönükdirilen wajyp kanunlaryň biri  hem 2016- njy ýylda kabul edilen “Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi wagyz etmek we goldamak” baradaky” kanundyr. Bu kanunda eneligi we çagalygy goramagyň Döwlet kepilligine, jemgyýetde ene süýdüniň ähmiýetini giňden wagyz etmekde wajyp şertleriň döredilmegine esasy orun berilýär. Ene süýdi maksatnamasy boýunça “Ene  süýdüni emýän döwründäki we irki ýaşdaky çagalaryň iýmitlendirilişi barada” TSG we DSM-iň №220 buýrugy tassyklandy (20.07.2017ý.). Täze buýrugyň esasynda, Ene süýdi bilen emdirmekligi gorap saklamak we goldamak baradaky çaga dogrulýan we Saglyk öýleriniň syýasatyna görkezijiler girizildi. Häzirki wagt ýurdumyzda 65 (93%) sany çaga dogrulýan edara “Çaga mähirli gatnaşykly hassahana” atly halkara ada mynasyp boldy.

Merkezde ilkinji gezek 18 orunlyk Çagalaryň ösüşi we irki dikeldiş bölümi açyldy. «Çaganyň irki ösüşi we ony mekdebe taýýarlamak boýunça 2011-2015 -nji ýyllar üçin» milli maksatnamasynyň öňünde goýulan meseleleri amala aşyrmak boýunça UNICEF guramasy bilen hyzmatdaşlykda uly işler alnyp barylýar.

Bu bölüm “Türkmenistanda ösüş pediatriýasy we irki goşulyşma ulgamyny ornaşdyrmagyň   Konsepsiýasy we ony ýerine ýetirmegiň 2016-2020 –nji ýyllar üçin hereketleriň  Meýilnamasyna” laýyklykda, şu maksatnamany ornaşdyrmak boýunça okuw-usulyýet merkezi bolup durýar.

Bu ugruň maksady çaganyň ösüşine maşgalanyň hemme taraplaýyn täsir etmegi bilen öz mümkinçiliklerini doly ösdürmeklik hukugyny üpjün etmek bolup durýar.


Çaganyň ösüşinde bozulmalary ir ýüze çykarmaklyk we ir goşulyşmaklyk ( ösüş pediatriýasy), ösüşden yza galmakl howpuny we çaga maýyplygyny azaltmaklyga kömek eder, çaganyň talaba laýyk ösmek üçin ähli gerekli şertleri döreder.


Ýurdumyzda ilkinji  gezek ýatymlaýyn-anyklaýyş bölümi  açyldy. Bölümiň esasy maksady keselleri wagtynda anyklap we gaýragoýulmasyz kömegi bermekden ybarat. Onuň üçin döwrebap anyklaýyş usullary, ýagny gastroskopiýa, kolonoskopiýa, kompýuter we ýader magnit tomografiýasy ulanylýar.  Bölümde şok ýagdaýlarda gaýragoýulmasyz kömegini bermek üçin gerek bolan derman serişdeler we ýokary hilli gurallar bilen enjamlaşdyrylan ýöriteleşdirilen otag hyzmat edýär.

Merkeziň allergologiýa we pulmonologiýa bölüminde allergiýa keseli güman edilen ähli çagalara immunoglobulin E derejesini IFB  arkaly «Fadiotop-250», obstruktiw alamatlary bolan çagalara spirometriýa ýola goýuldy.

Merkeziň Iç keseller bölüminde çagalarda süýji diabet keselini ir döwründe anyklamak we öňüni almak boýunça uly işler alnyp barylýar.

 Gematologiýa ylmy-kliniki bölüminde nesil yzarlaýan we gazanylan gemolitiki, koagulopatiki, trombositopatiki, gemoblastoz we beýleki gan kesellerinden ejir çekýän çagalar bejergi alýalar. Ýiti leýkoz keselli çagalarda ulanylýan «OLL -REZ BFM -200” shemasy keseliň remissiýa döwrüni uzaltmagyna getirýär.    

Merkezde çaga hirurgiýa ugry boýunça 5 sany  bölüm hyzmat edýär: bir ýaşa çenli hirurgiýa bölümi, I we II hirurgiýa bölümi, gaýragoýulmasyz hirurgiýa, çagalaryň trawmatologiýa, ortopediýa we neýrohirurgiýa bölümi we uroginekologiýa. Bölümlerde Girşprung keselini anyklamakda we bejermekde döwrebap usullar ulanylýar we peşew halta ekstrofiýasyny geçirmeklik üçin täze hirurgiki taktikasy ornaşdyryldy.


Pilorostenozda laparoskopiki pilorotomiýa; garyn  boşlugynyň kistektomiýasy,  nefrektomiýa, appendektomiýa, peşew haltanyň kontaktly  lazer litotripsiýa giňden ulanylýar.

Merkezde çagalarda kardiohirurgiki operasiýalar edilip başlandy: açyk arterial akymy ýapmak, perikard boşlugyny  drenirlemek, alynýürekara we  garynjykara germewiň defektiniň plastikasy.

Merkeziň toksikologiýa we gemodializ bölümi 18 orunlyk.

  

Bölüm nemes kompaniýasynyň “Fresenius Medical Care”, “Multifiltrat” 5008S emeli böwrek enjamy, “Drager” emeli dem alyş enjamy, monitorlar, infyzomatlar bilen enjamlaşdyrylan. Bölümde ýiti zäherlenmeleriň bejergisi, ýiti böwrek ýetmezçilikli çagalara we göwreli zenanlara gemodializ geçirilýär. Dowamly böwrek bozulmalaryndan ejir çekýän çagalara hronodializ geçirilýär.


Anesteziologiýa we reanimasiýa bölüminde kombinirlenen, intubasion we larengial maskalarda uzak dowamly operasiýalar geçirilýär, narkozyň çuňlugynyň we dowamlygynyň görkezijisi  “BIS-datçik” enjamyndan  peýdalanylýar. Bäbeklerde nekrotiki enterokolitlerde kaudal anesteziýasy ýola goýuldy.

Merkezde enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ulgamynyň dürli ugurlary boýunça ylmy-barlag işler işjeň alnyp barylýar, döwlet üçin çaş hünärmenleri – kliniki ordinatura, aspirantura, hünäri kämilleşdirmek okuw-sapaklary alnyp barylýar.

Ýokarda agzalan ähli işleriň  ýeketäk esasy maksady - enäniň we çaganyň saglygyny goramak üçin niýetlenen, milletiň gelejegi sagdyn eneden we çagadan başlanýar.




    







EÇSG YKM "Ene süýdi bilen iýmilendirmek tejribesinde ýetilen sepgitler"

Enäniň we çaganyň saglygyny goraýyş ylmy-kliniki merkezi

Salgysy:744013, Türkmenistan, ş.Aşgabat, Görogly köçesi, 80

Iş telefonlary: (+99312) 369349; (+99312) 368276

Faх: (+99312) 368257



Ene süýdi bilen iýmitlendirmeklik - bäbekler üçin zerur  bolan ýokumly maddalar bilen üpjün etmegiň iň oňat usulydyr. Bütindünýä saglygy goraýyş guramasy (BSGG) çaganyň alty aýy dolynça diňe ene süýdi bilen iýmitlendirmegi maslahat berýär, soňra goşmaça naharlar çaga berip başlamaklyk bilen, ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi çaga iki ýaşaýança ýa-da ondan uly ýaşlarda hem dowam etmekligi ündeýär.   Ondan başga-da BSGG-ň hünärmenleri çaga dünýä inen pursadyndan birinji ýarym sagadyň içinde ene süýdi bilen bäbegi iýmitlendirip başlamalydygyny belleýär. BSGG we UNIСEF bilelikde bäbeklik döwründäki çagalary iýmitlendirmek boýunça Global strategiýasyny işläp taýýarladylar. Bu maksatnama çagalaryň iýmitlenmegini, ösmegini we ulalmagyny, şeýle-de saglygynyň berkemegini üpjün etmeli. Bularyň hemmesi bäbeklik döwründäki we irki ýaşdaky çagalaryň ýaşaýyş derejesiniň ýokarlanmagyna ýardam etmeli. Strategiýa hakyky maglumatlara esaslanan, ol çaganyň ýaşaýşynyň birinji aýlarynda we birinji ýylynda iýmitlenmegiň artykmaç ähmiýetini tassyklaýar. Onda özüniň wajyp rolyny berjaý etmegi üçin her bir enä gerekli bolan goldawyň berilmelidiginiň möhümligi nygtalýar.

Häzirki wagt ene süýdüniň çaga üçin iň oňat iýmit bolup durýandygy mälim. 1998-nji ýylda Türkmensiatanda ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi gorap saklamak we goldamak barada Milli maksatnama kabul edildi. 2013-nji ýylda ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi goldamak we irki ýaşdaky çagalary iýmitlendirmek hakynda Türkmenistanyň hökümeti iki resminamany makullady.  

Türkmenistanyň ilatynyň sagdyn iýmitlenmegi hakyndaky 2013-2017-nji ýyllar üçin kabul edilen Milli maksatnama, “Çaga mähirli gatnaşykly hassahanalar” başlangyjyny, «Ene süýdi bilen iýmitlendirmegi goramak we wagyz etmek hem-de çaga iýmitiniň önümlerine bildirilýän talaplar hakynda» (2009ý.) Milli kanunyň amala aşyrylmagyny  goldamakdaky resminama bolup durýar we oňa  düzedişler girizilen,     ýagny  çaga iýmitleriniň mugt nusgalaryny eneleriň, onuň maşgala     agzalarynyň arasynda  ýaýratmaklyk  gadagan,  şeýlelik-de  çaga   iýmitlerini öndürijileriň maliýe taýdan höweslendirmegine päsgelçilik döredilýär.   2016-njy ýylda Türkmenistanyň Prezidenti “Türkmenistanda ene süýdi bilen iýmitlendirmegi wagyz etmek we goldamak” hakyndaky  kanuna gol çekdi. Kanunda eneleriň we çagalaryň goralmagyny üpjün etmegiň döwlet kepillikleri ýazylan, onda ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi wagyz etmek üçin jemgiýetde amatly şertleri döretmeklige  uly  üns berilýär.

    Türkmenistanda ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi gorap saklamak we goldamak baradaky maksatnama laýyklykda, lukmançylyk uniwersitetiniň, lukmanlary kämilleşdiriş kafedralaryň, lukmançylyk mekdepleriniň okuw meýilnamalaryna ene süýdi bilen iýmitlendirmekligiň esaslary girizildi. Çaganyň hemme taraplaýyn ösmeginde iýmitlenmegiň düýpli ornunyň barlygyny göz öňüne tutup we ene süýdi bilen iýmitlendirmekligiň dowamlylygyny ýokarlandyrmak maksady bilen, “Türkmenistanda bäbeklik döwründäki we irki ýaşdaky çagalary iýmitlendirmek” hakyndaky TSG we DSM-ň №220 Buýrugy kabul edildi  (20.07.2017ý.)   we BSGG-ň soňky görkezmelerine laýyklykda saglygy goraýyş işgärleri üçin gollanma taýýarlandy.  Täze buýruga laýyklykda çaga dogrulýan gullyklaryň iş tejribesine BSSG/UNIСEF-ň tassyklan üstünlikli ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň 10 düzgüninden başga ýene-de iki täze ädimler ornaşdyrylar: enä mähirli gatnaşyklar we  “Türkmenistanda ene süýdi bilen iýmitlendirmegi wagyz etmek we goldamak” hakyndaky Türkmenistanyň Kanunynyň düzgünnamalaryny berjaý etmek, şeýle-de saglyk öýleriň “Çaga mähirli gatnaşykly Saglyk öýi” atly halkara sertifikatyny almaklyk göz öňüne tutulýar.   BSGG-ň üstünlikli ene süýdi bilen iýmitlendirmegiň  düzgünlerini iş tejribesine girizip, ýurdumyzda 66 sany (93%) çaga dogrulýan edaralar “Çaga mähirli gatnaşykly hassahana” atly Halkara statusy aldylar.

Türkmenistanda ene süýdi bilen bäbegi ir emdirip başlamaklyk (dogumdan soňky birinji ýarym sagadyň içinde) 73% tutýar, birinji alty aýyň dowamynda çagany diňe ene süýdi bilen iýmitlendirmeklik (goşmaça iýmit ýa-da suwuklyk bermesiz) 59% tutýar, bu sebitde iň ýokary dereje bolup durýar. Türkmenistanda UNIСEF-ň wekili Şahin Nilofer belläp geçýär: – “Ene süýdi - täze doglan bäbek üçin iň oňat iýmit bolup durýar. Ene süýdi bilen iýmitlendirmekde ýurt liderlik görkezýändigine we ýokary görkezijilerde saklanýandygyna biz begenýäris”.


Körpäniň başlangyjynyň üstünlikli bolmagy üçin ony iň oňat iýmit bilen üpjün etmek, diňe enäniň borjy bolman, eýsem onuň maşgalasynyň, tutuş jemgiýetiň borjudyr, şu ýylyň ene süýdi hepdeliginiň logotipinde “üç birlik” ýöne ýere görkezilen däl, ol iki uly adamdan hem-de körpäniň bir özünden durýar. Ol ene süýdi bilen iýmitlendirmekligi goramakda, öňe sürmekde we goldamakda bilelikde iş alyp barmaklygyň wajyplygyny nygtaýar.

    2018-nji  ýylyň noýabr aýynyň 7-8 aralygynda Moskwa şäherinde geçiriljek BSGG-ň “Durmuşyň gowy başlangyjy-ene süýdi bilen iýmitlendirmek -ýokanç däl keselleriň öňüni almakda we BSGG-nyň Ýewropa sebitinde durnukly ösüş Maksatnamasyny ornaşdyrmakda” atly halkara maslahatynda Türkmenistanyň  ene süýdi bilen iýmitlendirmekdäki alyp barylýan işleri baradaky çykyşyny tejribe alyşmakda gowy ýetilen sepgitler hökmünde görkezildi.   






“Arçman” şypahanasy


Döredilen ýyly:  1915 ýyl  (2009-njy ýylda täze 420 orunlyk bina guruldy we öň

 hereket edýän durky täzelenen 500 orunlyk binalarynyň üsti ýetirilip, häzirki wagtda

 920 orunlyk dünýä ülňülerine laýyk gelýän şypahana öwrüldi)

Salgysy:  745180.  Türkmenistan,  Ahal welaýat, Bäherden etrap, Arçman şäherçe.

Iş telefonlar:  (+99312) 92-14-10,  (+993131) 26-4-56.

Faks: (+99312) 92-14-10.

Elektron salgysy:    archman@online.tm



   “Arçman”  şypahanasy  Ahal  welaýatynyň  Bäherden  etrabynyň  çäginde, Aşgabat  şäherinden  günbatarda  130 km  uzaklykda  Köpetdagyň “ Degirmendag” diýen  ýeriniň  eteginde  deňiz  derejesinden  157 metr  belentlikde  ýerleşýär. 1915-nji ýylda şypahana ilkinji näsaglary kabul edip başlaýar. 2009-njy ýylda Hormarly Prezidentimiziň tagallasy bilen 420 orunlyk bina guruldy we öň hereket edýän durky täzelenen 500 orunlyk binalarynyň üsti ýetirilip, häzirki wagtda 920 orunlyk dünýä ülňülerine laýyk gelýän şypahana öwrüldi. Arçmanyň kükürtli çeşmesi özünde kükürtli wodorody jemleýän köpsanly termal çeşmeleriniň biri bolup durýar. Arçmanyň şypaly suwy himiki  düzümi  boýunça kükürti, hlory, gidrokorbanatlary, natrini-kalsini-magnini saklaýan gowşak aşgarlanan suwlar  toparyna  degişlidir. Şypaly suwyň  düzüminde kükürt  wodorodyň mukdary  bir litirde  14-16  mg-a  barabardyr. Suwuň  temperaturasy  bütün  ýylyň  dowamynda  28,2-28,5  gradusa deňdir. Suwyň  gury  galyndysynyň  düzüminde  24- dürli  himiki element bar.



Bölümleri:



  1.  Anyklaýyş  bölümlerinde: ultrases barlagy, endoskopiýa barlagy, rentgen barlagy, elektrokardiografiýa barlagy, laborator (ganyň we peşewiň umumy barlagy, ganyň süýjüligi) barlaglary geçirilýär  hem-de ginekolog, stomatolog, newropatolog, kardiolog, gastroenterolog we içkeseller  lukmanlarynyň hyzmatlary bar.


  2. Bejeriş bölümlerinde: 47-enjam bilen enjamlaşdyrylan 15 sany fizioterapiýa bejergileri üçin otaglar, sagaldyş-bedenterbiýe otaglary, wulkan palçygyny ýüze ýapmak otagy, owkalaýyş otaglary, aeroionobejergi otaglary, stounoterapiýa otaglary, parafin-ozokerit ýapgy otaglary, oňurga çekim otaglary, týubaž otaglary   hereket edýär.


  3. Suw bilen bejeriş bölüminde: Köp sany mineral suwly wanna, derman ösümliklerinden wanna, içege ýuwulýan otaglar, aşgazan  ýuwulýan  otag, suw asty  owkalaýyş  otaglary, waginal we rektal tampon otaglary, suw pürkmek arkaly geçirilýän em otag we gidrokolonoterapiýa otaglary hyzmat edýär, şol sanda 1 sany suw içilýän bölümi hereket edýär.

   


Täsiri: Mineral suw içmek, suwa düşmek  we  içegeleri  ýuwmak  üçin  ulanylýar.Mineral suwy içilende we wanna  kabul  edilende  suwuň  düzümindäki  kükürtli  wodorod  we  beýleki  mikroelementler  bedende  bütünleý  özgeriş  döretmek  bilen , dokumalaryň  işjeňligini   ýokarlandyrýar,  gan  aýlanyşygyny  kadalaşdyrýar . Agzalaryň  dokumalaryndaky  gaýnaglama  hadysalarynyň  aýyrylmagyna   ýardam  edýär.  “Saglyk” ýolunyň howasynyň ýene bir aýratynlygy çeşmeden çykýan radon gazy bilen baýlaşýandygydyr.  Radon gazynyň degna ulgamlaryny rahatlandyryjy täsiri bardyr. Bulardan başgada  naharhanalarda berhiz saçaklar,  gök, süýt önümleri hödürlenýär.

 


 

Görkezmeler:



  1. Iýmit siňdiriş ulgamynyň keselleri: Ezofagit, gastritler, holesistit we holangit,  olaryň  diskeniziýalary , enterekolitler , daşky  we  içki babasil,  aşgazanyň  we  onikibarmak  içegäniň  başy remissiýa döwürleri,   semizligiň ýeňil  we  orta derejeleri,süýjüli diabet II-tip.


  2. Ýürek damar ulgamynyň keselleri: Ateroskleroz  keseli, I-II derejeli  gipertoniýa (ýüregiň  we  beýni  gan  aýlanyşygyň  bozulma  alamatlary  ýok  bolan  ýagdaýynda).


  3. Daýanç-hereket ulgamynyň keselleri: Dowamly poliartritler,  artrozo-artritler ( çişi bolmadyk  wagtynda), radikulitler,  osteohondrozlar,


  4. Nerw ulgamynyň keselleri: çakyza, newritler.


  5. Deri keselleri: Neýrodermit, iteşen,  gyzylendigan  demrew, psoreaz,  paropsoreaz.


  6. Aýal-jyns agzalarynyň keselleri:  endokrin  amenorieýalary, ýatgy  we  onuň  goşuntgylarynyň  dowamly  keselleri,  klimaks  zerarly  döreýän  näsazlyklar.

Garşy görkezmeler:



  1. Ýokarda agzalan keselleriň ýiti döwri.


  2.  Arterial gipertoniýa  III-IV derejesi, 


  3. Inçe   keseli.


  4. Insuline garaşly süýjüli  diabetde.


  5. Hirurgiki bejergini talap edýän öt-daş  keseli.


  6. Howply täze döremeler.


  7. Göwrelilik.


  8. Ýokanç keseller.


  9. Içki we daşky gan akmalar.

 









Gaýragoýulmasyz tiz kömek merkezi

      Paýtagtymyzda ýerleşýän 10 gatly, 200 orunlyk, dünýä derejesinde ylmyň iň soňky gazanan döwrebap täze enjamlary bilen üpjün edilen, düzüminde “Tiz kömek” çagyryş gullugy hereket edýän, Gaýragoýulmasyz tiz kömek merkezi 2014-nji ýylyň 21-nji iýulynda Hormatly Prezidentimiziň Ak pata bermegi bilen ulanmaga berildi. Aşgabat şäherindäki Gaýragoýulmasyz tiz kömek merkezi operаsiýa, ýanygy bejeriş, endoskopiki hirurgiýa, neýrotrawmatologiýa, torako-abdominal hirurgiýa, umumy hirurgiýa we 18 orunlyk anesteziologiýa we reanimasiýa bölümlerinden ybaratdyr.



      Merkeziň kabul ediş bölüminde ilkinji gezek ýola goýulan ýörüteleşdirilen “Gaýragoýulmasyz kömek” otagynda näsaglar kabul edilip, ilkinji gaýragoýulmasyz lukmançylyk kömegi bilen üpjün edilýär we ykjam enjamlaryň üsti bilen gyzga wagtyň içinde kesel kesgidi takyk  anyklanylýar. Otag häzirkizaman döwrebap defibrillýator, emeli dem alyş enjamy, laringoskop, ykjam ultrases barlag, elektrokardiograf, göçme rentgen, glýukometr we beýleki anyklaýyş enjamlary, ýewropa standartlaryna gabat gelýän derman we daňy serişdeleri bilen üpjün edilen.



      Bu otagda näsag Merkeze getirilenden gyssagly operasiýalary geçirmäge hem şert döredilen. Ýöriteleşdirilen otagda ähli ugurlar boýunça kärine kämil lukmanlar dünýä ülňülerine laýyk gelýän enjamlar arkaly ejir çekenlere ýokary hilli ilkinji gaýragoýulmasyz saglygy goraýyş kömegini berip, gerek bolan ýagdaýynda şol ýerde operasiýa edip, soňra näsaglary reanimasiýa ýa-da ugurlar boýunça Merkeziň degişli bölümine ýatymlaýyn bejergä ýerleşdirilýär.


    Merkeziň anyklaýyş-maslahat beriş bölümindäki saglygy goraýşyň soňky gazananlary bolan kompýuter tomografiýa, rentgen-flýurografiýa, ultrases, elektrokardiografiýa, fibrogastroduodenoskopiýa, spirografiýa, bronhoskopiýa we beýleki adam bedeninde bolup geçýän üýtgemeleri doly derejede ýüze çykarmakda deňi-taýy bolmadyk enjamlaryň üsti bilen kesel kesgidini anyklamaga ähli  mümkinçilikler bar. Bu enjamlaryň üsti bilen inçe hünärli lukmanlar kesel kesgidini tiz wagtda anyklaýarlar. Öz wagtynda anyklanan kesel kesgidi bejerginiň netijeli bolmagy üçin wajyp şertleriň biridir.


       Merkeziň barlaghanasynda umumy kliniki, biohimiki, serologiki, bakteriologiki we beýleki barlaglar geçirilýär. Bölümde gurnalan  analizatorlaryň, fotometrleriň we beýleki dünýä ülňülerine gabat gelýän enjamlaryň üsti bilen zerur bolan laborator barlaglaryň köp mukdarda we gysga wagtda geçirilmegi işiň has-da netijeli bolmagyna ýardam berýär. Merkeziň anesteziologiýa we reanimasiýa bölüminde näsaglara doly derejede gaýragoýulmasyz lukmançylyk kömegi berilýär. Bu bölümiň bejeriş otaglarynda dünýä ülňülerine laýyk gelýän emeli dem alyş enjamlar, kardiomonitorlar, defibrillýatorlar, multifiltrat enjamy, infuziomatlar, lineomatlar we beýleki enjamlar bar. Bölümdäki köp funksiýaly ýörite ýataglarу näsaglara amatly bolar ýaly dürli görnüş boýunça üýtgedip ulanyp bolýar. Şeýle-de, bu bölümde näsaglara arassaçylyk işleri geçirmek üçin ýörite aýratyn şertler döredilen. Operasiýa bölüminde gaýragoýulmasyz ýagdaýda bir wagtda birnäçe operasiýalary geçirmek üçin niýetlenen enjamlaryň üsti bilen laporoskopiki hirurgiýa, neýrotrawmatologiýa, torako-abdominal hirurgiýa ugurlary boýunça, şeýle-de ýanyk şikesini alan näsaglara çylşyrymly operasiýalar geçirilýär. Dünýä tejribesini öwrenip, bejerginiň täze usullaryny işde ornaşdyrmak, Merkezde hereket edýän ugurlar boýunça Germaniýa döwletiniň tejribeli hünärmenleri bilen özara tejribe alyşyp, olar bilen biziňhirurg, neýrohirurg lukmanlaryň çylşyrymly operasiýalary bilelikde geçirmegini ýola goýmak merkeziň iş tejribesinde esasy orun tutýar. Merkezde hereket edýän endoskopiki hirurgiýa bölüminde az inwaziwli endoskopiki operasiýalar ýerine ýetirilýär. Merkeziň ähli hirurg lukmanlary operasiýanyň bu görnüşini ýokary hilli ýerine ýetirmegi başarýarlar. Operasiýanyň bu görnüşi geçirilen näsaglar operasiýa geçirilenden soňra 2-3 günüň dowamynda öýlerine çykarylýar. Bu bolsa, näsaglaryň öz wagtyna iş orunlaryna, maşgala ojaklaryna gowuşmagyna ýardam berýär.


                Merkezde pankreato-duodenal ulgamynyň patologiýalarynda we öt ýollarynyň kesellerinde gapdal optikaly duodenoskopyň kömegi bilen az inwaziwli operasiýalary geçirmeklik ornaşdyryldy. Şeýle-de, neýrohirurgiýa ugry boýunça, Mikroskop enjamynyň kömegi bilen, oňurgara diskleriň ingisini aýyrmak-Mikrodiskektomiýa, boýun oňurgara diskleriň ingilerini aýyrmagyň täze usuly, ýagny, öňden çemeleşme arkaly aýrylan diskiň ýerine implast (keýç) goýmak, oňurga sütüniniň durnuksyzlygynda täze usullar bilen stabilizirleýji operasiýalary geçirmek we boýun oňurgara diskleriň ingilerini aýyrmagyň operatiw bejergisi giňişleýin ornaşdyrmak ýola goýuldy. Ýanyk ýaralary üçin niýetlenen operasiýa otagynda uzak bitmeýän, bedeniň uly meýdanyny tutýan ýanyk ýaralarda autodermoplastika usuly bilen bejergi çäreleri geçirilýär. Bu bolsa, bedeniň uly medanyny tutýan ýanyk kesellerinde näsagy halas etmäge uly mümkinçilikler döredýär. Bölümdäki dünýä ülňülerine gabat gelýän ýanyklary bejerýän häzirkizaman döwrebap ýörite wanna otaglary, sargy wagtynda ulanylýan ionizirlenen duşlar, ýanyk ýaralarynda dezinfeksiýa geçirilýän aeroterapewtiki otaglar näsaglaryň gaýraüzülmesiz çalt gutulmagyna ýardam berýär.



       Merkeziň ýatymlaýyn bölümlerindäki otaglar 1 we 2 orunlyk bolup, näsaglar üçin ähli amatly şertler döredilen. Ýagny, otaglarda köp görnüşli funksional ýataglar, telewizorlar, azyk önümleri  üçin sowadyjy enjamlar, geýim-eşikler üçin aýratyn şkaflar we aýratyn arassaçylyk-gigiýena otaglary bar. Şeýle-de, ýatymlaýyn otaglaryň ählisinde kislorod bilen üpjün edýän ulgam, nobatçy şepagat uýasyny çagyrmak üçin nokatlar, merkezleşdirilen ýylylyk we howa sowadyjy ulgamlar hereket edýär.  Merkezde näsaglar üçin bejerginiň esasy tapgyrynyň biri bolan fizioterapiýa bölümi hem  hereket edýär. Onda owkalama, fiziobejeriş, iňňe bilen bejermek, bejeriş bedenterbiýe we beýleki usullar bilen bejergi işleri geçirilýär. Çagyryşlary kabul edip, olary degişli ugurlar boýunça lukmanlara geçirip, gysga wagtyň dowamynda ýerine ýetirilmegini gazanmak Merkezde hereket edýän çagyryş gullugynyň esasy wezipesi bolup durýar. Merkeziň çagyryş gullugynyň işini has-da kämilleşdirmek, ilata berilýän gaýragoýulmasyz tiz lukmançylyk kömeginiň hilini gowulandyrmak we “Tiz kömek” awtoulaglaryny rejeli ulanmak maksady bilen, Germaniýa döwletiniň hünärmenleriniň iş tejribesi öwrenilip, ýola goýulan JPS aragatnaşyk ulgamy Merkeziň işiniň dünýä derejesinde ýokary galandygyna şaýatlyk edýär.



       Çagyryş gullugynda GPS ulgamynyň ornaşdyrylmagy bilen, adamyň jan saglygy üçin wagtyň gymmatly döwrüni tygşytly we dogry hem-de netijeli ulanmaga mümkinçilik döredi. Has takygy, Merkezde ýerleşdirilen Aşgabat şäheriniň elektron kartasynyň üsti bilen, çagyryşa giden “Tiz kömek” awtoulagynyň haýsy ugur boýunça barýandygyny ýa-da duran salgysyny anyklap, oňa Merkeze gelmezden indiki çagyryş geçirilýär. “Tiz kömek” awtoulagynyň kartada şekillendirilen şertli reňkleri boýunça olaryň çagyryşdadygyny, çagyryşy ýerine ýetirip, indiki çagyryşy kabul etmäge taýýardygyny ýa-da ulagjaýa çalşyga gelendigini kesgitläp bolýar. JPS ulgamynyň we rasiýalaryň kömegi bilen çagyryşa barylan salgydan ýa-da ýolda hassahana barylýarka gaýragoýulmasyz nobatçylyk edýän hassahanalar bilen aragatnaşykda bolup, olaryň agyr ýagdaýdaky näsaglary kabul etmäge taýýar bolup durmagy duýdurylýar. Çylşyrymly ýagdaýlar ýüze çykanda bolsa, çagyryşa giden lukman ýa-da feldşer rasiýalaryň üsti bilen näsagy alyp barmakda belli çözgüde gelmek üçin Merkezde nobatçylyk edýän uly lukman bilen maslahatlaşýarlar. Tejribeli lukmanlar tarapyndan Merkezde telefonyň üsti bilen raýatlara islendik wagt maslahat bemeklik ýola goýulan. Şeýle-de, Merkezde raýatlara ugurlar boýunça ýöriteleşdirilen gaýragoýulmasyz tiz lukmançylyk kömegini bermek üçin ýörite taýýarlykly reanimasiýa, kardiologiýa, newrologiýa, trawmatologiýa, pediatriýa çagyryş toparlary hyzmat edýär.


      Hormatly Prezidentimiziň sowgat beren dünýä ülňülerine gabat gelýän lukmançylyk enjamlary ornaşdyrylan lukmançylyk dik uçary we Reanimobil “Tiz kömek” ulaglary ilata ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömegini bermekde bu günler halkyň hyzmatynda. Dik uçaryň kömegi bilen gaýragoýulmasyz lukmançylyk kömegine mätäç bolan näsaglar ýurdumyzyň islendik künjeginden getirilip, paýtagtymyzda ýerleşýän ýöriteleşdirilen hassahanalara ýerleşdirilýärler. Bu bolsa, Baş maksatnamamyz bolan “Saglyk” döwlet maksatnamasynyň esasy wezipeleriniň biri bolan adamlayň ömür dowamlylygyny uzaltmaga, maýyplygyň öňüni almaga uly ýardam berýär.


Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersitetiniň Merkezde hereket edýän ugurlar boýunça kafedralarynyň ýerleşmegi, professor-mugallymlaryň tiz wagtda näsaglara ýokary hilli maslahatlary bermegine, gysga wagtda ähli ugurlar boýunça konsiliumlary geçirmäge, şeýle-de, degişli ugurlar boýunça hünärmenleri taýýarlamaga, olaryň işini kämilleşdirmäge, şeýlelikde, kärine kämil lukmanlary taýýarlamaga uly ýardam berýär. Işlemäge ajaýyp şertler döredilen Merkezde zähmet çekýän öz käriniň ussatlary, ýeňil elli lukmanlaryň Arkadag Prezidentimize alkyşlarynyň çägi ýok! Il-günüň saglygy, bagtyýarlygy üçin gijesini-gündiz edip işleýän Mähriban Prezidentimiziň jany sag, işi rowaç bolsun!


Biziň elektron salgymyz: healthtm@online.tm






KARDIOLOGIÝA YLMY-KLINIKI MERKEZLI HASSAHANA


Döredilen ýyly: 1998 ýyl (2002 ýylda häzirki ady dakyldy)

Salgysy: 744006, Тürkmenistan, ş.Aşgabat, A.Nyýazow şaýoly, 192

Iş telefonlary: (+99312) 36-90-81; (+99312) 36-92-05

Fax: (+99312) 36-92-89

Elektron salgysy: kardiomerkez@online.tm

Gurluşy:

Kardiologiỳa ylmy-kliniki merkezli hassahananyň düzümi şu aşakdaky kliniki we ylmy-kliniki bölümlerden durýar:



  • Gaýragoýulmasyz we şoga garşy kömek otagly merkezleşdirilen kabul ediş bölümi;


  • Kardiohirurgiýa ylmy-kliniki bölümi;


  • Hirurgiki aritmologiýa bölümi;


  • Anesteziologiýa we reanimasiýa bölümi;


  • Angiohirurgiýa bölümi;


  • Operasiýa bölümi (3 operasion zaly);


  • Toksikologiýa we gemodializ bölümi;


  • Maslahat beriş we anyklaýyş bölümi;


  • Gan banky;


  • Funksional anyklaýyş ylmy-kliniki bölümi;


  • Rentgen-endowaskulýar hirurgiýa bölümi;


  • Kardiologiýa ylmy-kliniki bölümi;


  • Miokardyň infarkty ylmy-kliniki bölümi;


  • Çaga rewmatologiýasy bölümi;


  • Rewmatologiýa bölümi;


  • Iç keselleri bölümi;


  • Endokrinologiýa bölümi;


  • Şöhle bilen anyklaýyş bölümi;


  • Kliniki-anyklaýyş barlaghana;


  • Fizioterapiýa we saglygy dikeldiş ylmy-kliniki bölümi;


  • Endoskopiýa bölümi;


  • Ylmy-guramaçylyk we usulyýet bölümi.

Ylmy işleriň esasy ugurlary we alynan netijeler:



  1. Türkmenistanyň gurak we yssy şertlerinde ýürek-damar keselleriniň, aýratynam arterial gan basyşynyň ýokarlanmagynyň, ýüregiň işemiýa keseliniň we kardiomiopatiýalaryň sepgit aýratynlyklary öwrenildi we öňüni alyş, bejeriş usullary işlenip düzüldi.


  2. Ýüregin işemiýa keseliniň dürli kliniki geçişlerinde gabat gelýän ýürek ritminiň bozulmalarynyň çylşyrymly görnüşlerini bejermegiň toplumlaýyň çäreleri işlenip düzüldi.


  3. Ýürek ritminiň dürli bozulmalarynyň hirugiki bejeriş usullary işlenip düzüldi we ornaşdyryldy.